Σημειώσεις Κεφαλαίου 9

[←1]

Chas. Weiss (επιμ.), Papiers d’ état du cardinal de Granvelle (Antoine Perrenot, 1517-1586), 9 τόμοι, Παρίσι, 1841-52, I (1843), 310 και εξής:

«…Και ειδικότερα ότι εκείνοι που έχουν κληθεί από εσάς [Κάρολο Ε΄] έχουν επιτεθεί, καταλάβει και βιάσει την πόλη τής Ρώμης, η οποία είναι ο τόπος τής Αγίας Αποστολικής Έδρας, όπου έχουν διαπραχθεί όλα τα αδικήματα και εγκλήματα που θα μπορούσαμε να διανοηθούμε, οι εκκλησίες και τα λείψανα βεβηλωμένα, ο πάπας, που κατέχει την έδρα τού Αγίου Πέτρου ως εκπρόσωπος τού Θεού επί γης, στερημένος την ελευθερία του- εκείνοι που έχουν διαπράξει και συνεχίζουν αυτά τα αποτρόπαια εγκλήματα και κακά … υπόκεινται σε και επιβαρύνονται με νομικές κυρώσεις, ενώ εκείνοι που κρατούν αιχμάλωτους έχουν κληθεί από εσάς, ενώ εκείνος που επιβλέπει ήταν και είναι ένας από τούς ανώτερους διοικητές που σάς υπηρετούν ακόμη στους πολέμους τής Ιταλίας»

(…Et d’austant que aucuns eulx advohans à vous ont assailly, prins et fourcé la cité de Rome, qu’est le lieu où se tient le sainct-siège appostolicque, où se sont commis tous les délitz et crismes dont l’on se pourroit adviser, les églises et relicques prophanées, le pape, tenant le siège de saint Pierre comme vicaire de Dieu en terre, prins et mis hors de sa liberté—ceulx qui ont commis et perpétrés lesdits exécrables délitz et maléfices … sont tombez et encouruz aux peines de droit, et ceulx qui le tiennent captifz se advouhent à vous, et celluy qui le garde a esté et est l’ung des principaulx cappitaines duquel vous estes tousjours servy en voz guerres d’Ytalie)

[στο ίδιο, σελ. 312-13, όπου η τελευταία αναφορά είναι στον Φιλμπέρ ντε Σαλόν, τον ηγεμόνα τής Οράγγης].

Bλέπε επίσης τα Acta Tomiciana, X (1899), αριθ. 49, 64, σελ. 49-51, 61 και εξής για την τελετουργική κήρυξη πολέμου από τούς κήρυκες και σημειώστε,Στο ίδιο, αριθ. 84 και Weiss, I, 394-405, για την απάντηση τού Καρόλου, την οποία είχε ετοιμάσει ο αυτοκρατορικός γραμματέας Jean Lallemand, έγγραφο γραμμένο στη Μονθόν (Monzon) στις 24 Ιουνίου 1528.

[←2]

Στις 13 Μαρτίου 1524 ο αυτοκρατορικός πρεσβευτής J. Hannart έγραφε στον Κάρολο Ε΄ από τη Νυρεμβέργη:

«Μεγαλειότατε, μού επισημάνθηκε από τον πρέσβη σας, ο οποίος πήγε στη Ρωσία, ότι ένας Ισπανός που ονομάζεται Αντόνιο Ρινκόν κατευθύνεται στον βασιλιά τής Πολωνίας εκ μέρους τού βασιλιά τής Γαλλίας, για να κανονίσει τον γάμο τού δεύτερου γιου τής Γαλλίας που έχει τον τίτλο τού δούκα τού Μιλάνου με τη μεγαλύτερη κόρη τού εν λόγω βασιλιά τής Πολωνίας, τον οποίο έχει στην παρούσα εκστρατεία του…»

(Sire, je suis adverty par vostre ambassadeur qui est allé en Roussie que ung Espaignol nommé Anthoine Rincon est vers le roy de Polem de la part du roy de France, pratiquant le mariaige du second filz de France intitulé duc de Mylan avec la fille aisnée dudict roy de Polem qu’il a de sa présente compaigne…)

Karl Lanz (επιμ.), Correspondenz des Kaisers Karl V., 3 τόμοι, Λειψία, 1844-46, ανατυπ. Φρανκφούρτη α. Μάιν, 1966, Ι, 109.

[←3]

Charrière, Négociations, i, 155-58 και βλέπε πιο πάνω Κεφάλαιο 6, σημείωση 66 και Κεφάλαιο 7, σελ. 251-52. Κατά τη διάρκεια τής αποστολής τού Ρινκόν στην Ουγγαρία (και την Πολωνία) ο Ζαπόλυα έστειλε τον Ζερόμ Λάσκι, που είχε μόλις φύγει από την υπηρεσία τού Σίγκισμουντ Α’ και είχε μπει σε εκείνη τού Ζαπόλυα, στην Ιταλία, τη Γαλλία και την Αγγλία [πρβλ. Charrière, i, 158-59]. Όσον αφορά τη σταδιοδρομία τού Ρινκόν, ο αναγνώστης θα θυμάται τις προηγούμενες αναφορές μας στο V.-L. Bourrilly, «La premiere ambassade d’ Antonio Rincon en Orient (1522-1523)», Revue d’ histoire moderne et contemporaine, ii (Παρίσι, 1900-1), 23-44 και Bourrilly, «Antonio Rincon et la politique orientale de Francois Ier (1522-1541)», Revue historique, CXIII (1913), 64-83, 268-308, καθώς και τη μελέτη τού J. Ursu, La Plitique orientale de François 1er (1515-1547), Παρίσι, 1908. Στο εδώ ζήτημα πρέπει επίσης να σημειωθεί η γενική έρευνα τού Felipe Ruiz Martin, «Carlos V y la confederación polaco-lituana», Boletin de la Real Academia de la Historia, cxxxiii (1953), 345-470, ιδιαίτερα σελ. 375 και εξής.

[←4]

Sanudo, Diarii, xlv, 546-47. Aναφορά σε αυτή την επιστολή γίνεται πιο πάνω, στο Κεφάλαιο 7, σημείωση 82.

[←5]

J. S. Brewer (επιμ.), Letters and Papers… of Henry VIII , iv -2 (1872, ανατυπ. 1965), αριθ. 3238-39, σελ. 1473-74.

[←6]

Acta Tomiciana, IX (1876), αριθ. 278, σελ. 285-86 και πρβλ. αριθ. 270. Charrière, Négociations, i, 159-61.

[←7]

Charrière, Négociations, i, 160-61, επιστολή με ημερομηνία 25 Σεπτεμβρίου 1527, «από την Κασσόβια» (di Cassovia), δηλαδή από το Κόζιτσε (Kosice), το γερμανικό Κάσαου (Kaschau), την ουγγρική Κάσσα (Kassa), πόλη με ταραγμένη ιστορία, που έχει γίνει σημαντικό βιομηχανικό κέντρο.

[←8]

Βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 7, περιοχή σημ. 88-90. Ο Σίγκισμουντ ήξερε καλά (και ποιος δεν ήξερε;) ότι ο ανταγωνισμός Φερδινάνδου και Ζαπόλυα για το στέμμα τού Αγίου Στεφάνου άνοιγε τον δρόμο για την τουρκική είσοδο όχι μόνο στην Ουγγαρία αλλά και στην Πολωνία [Acta Tomiciana, X (1899), αριθ. 88, σελ. 97-98 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 97-98, 124, 126-27].

[←9]

Acta Tomiciana, X (1899), αριθ. 124, 126, 129, 134, 135 και εξής, σελ. 133, 135-36, 139 και εξής, 144 και εξής και αλλού. Η μάχη δόθηκε «όχι μακριά από την Κασσόβια» (non longe a Caschowia), δηλαδή το Κάσαου (Kaschau), Κάσσα (Kassa) και τώρα Κόζιτσε (Kosice) [στο ίδιο, αριθ. 135, σελ. 144]. Ο Ζαπόλυα βρήκε καταφύγιο, με πολωνική βοήθεια, «στο φρούριο Κάμιενιετς, κοντά στην πόλη Κρόζνο» (in arcem Camieniec(z) civitati Crosnenti vicinam) [αριθ. 136-37, σελ. 145, 146]. Από το κάστρο τού Κάμιενιετς ο Φραντσέσκο ντε Φρανγκιπάνι, αρχιεπίσκοπος τού Κάλοσα (Kalocsa), έγραψε στον Πέτερ Τομίτσκι στις 17 Μαρτίου (1528) λυπημένη αλλά αξιοπρεπή επιστολή για την ήττα τού Ζαπόλυα [αριθ. 139, σελ. 148-49 και πρβλ. την επιστολή τού Τομίτσκι προς τον Φρανγκιπάνι στις 24 Μαρτίου, αριθ. 152, σελ. 161]. Σε ασυνήθιστη χειρονομία ο Τζερόμ Λάσκι κήρυξε τον πόλεμο στον Φερδινάνδο στις 10 Απριλίου 1528 [αριθ. 185-86, σελ. 184-86], προκαλώντας ακραία ενόχληση στον Σίγκισμουντ [αριθ. 264, σελ. 248, έγγραφο με ημερομηνία 24 Μαΐου 1528 και πρβλ. αριθ. 299, 306, 331, 344, 364].

[←10]

Acta Tomiciana, X (1899), αριθ. 136, σελ. 145-46, χωρίς ημερομηνία επιστολή προς Λούκας Γκόρκα. Ο Τομίτσκι έγραψε παρόμοια χωρίς ημερομηνία επιστολή προς τον Αντρέαs Κριτσύσκι (Cricius), επίσκοπο τού Πλοκ, βορειοδυτικά τής Βαρσοβίας [στο ίδιο, x, αριθ. 137, σελ. 146-47]. Έκανε επίσης έκκληση στον Σίγκισμουντ για λογαριασμό τού Ζαπόλυα [αριθ. 138, σελ. 147-48].

[←11]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 142, σελ. 150-51. Την κατοχή τής (ουγγρικής) περιοχής ή κομητείας τού Σέπες (Szepes ή Scepus, γερμανικά Zips, σλοβακικά Spis, πολωνικά Spisz) διεκδικούσαν επί πολύ καιρό η Ουγγαρία, η Αυστρία και η Πολωνία. Η περιοχή περιλάμβανε την κωμόπολη Σπίσσκα Νόβα Βες (Spisska Nova Ves, γερμανικά Zipser Neudorf, ουγγρικά Iglo) στην ανατολική κεντρική Σλοβακία, επί τού ποταμού Χόρναντ (Ηornad), τριανταπέντε περίπου μίλια βορειοδυτικά τού Κόζιτσε, καθώς και το κάστρο τού Σπίσσκε Ποντράντιε (Spisske Podhradie, ουγγρικά Szepes, γερμανικά Zips), που κατασκευάστηκε στα χρόνια πριν και μετά το 1200 και καταστράφηκε το 1780 και τα ερείπιά του υπάρχουν στη μικρή πόλη (Spisske Podhradie), τριάντα περίπου μίλια βορειοδυτικά τού Κόζιτσε. Ο Φερδινάνδος ένιωθε κατανοητή ευχαρίστηση πληροφορώντας τον Σίγκισμουντ για τις επιτυχίες των φιλο-αυτοκρατορικών στην Ιταλία [στο ίδιο, αριθ. 153, σελ. 161-62, επιστολή γραμμένη στη Βιέννη στις 25 Μαρτίου 1528 και το ίδιο κείμενο παρέχεται στο αριθ. 166, με ημερομηνία 29 Μαρτίου].

[←12]

Στο ίδιο, x, αριθ. 145, σελ. 153.

[←13]

Στο ίδιο, x, αριθ. 137, σελ. 147 και πρβλ. αριθ. 160-61.

[←14]

Στο ίδιο, x, αριθ. 146, σελ. 153-54. Όσον αφορά την εξέλιξη τής ασθένειας τού Τομίτσκι, σημειώστε την χωρίς ημερομηνία επιστολή τού προς τον Stanislaus Borek (Borgk), εφημέριο τής Κρακοβίας [αριθ. 242, σελ. 229]: τα συμπτώματά του είναι μπερδεμένα, για να πούμε το λιγότερο, γιατί αν και ο βήχας του έχει περάσει, έχει επίμονο πυρετό, ανακατεμένο στομάχι, δεν έχει όρεξη, έχει αίμα στα ούρα, άφθονο φλέγμα, «επιβλαβή διάθεση» στο δεξί του πόδι, με μελανιά γύρω από τον αστράγαλο, «ώστε να μη μπορούμε ούτε να πατήσουμε το πόδι μας, ούτε να το τεντώσουμε, με αποτέλεσμα να είμαστε τώρα αναγκασμένοι να παραμένουμε ξαπλωμένοι στο κρεβάτι την περισσότερη ώρα».

[←15]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 147, σελ. 154-55.

[←16]

Οι (χωρίς ημερομηνία) οδηγίες προς Τάντσιν παρέχονται στα Acta Tomiciana, x, αριθ. 1-18, σελ. 155-57. Ο Τομίτσκι έγραφε στον Λούκας Γκόρκα, φρούραρχο τού Πόζναν, ότι ο σουλτάνος Σουλεϊμάν είχε χορηγήσει άδεια ασφαλούς διέλευσης σε Πολωνό απεσταλμένο για να πάει στην Ισταμπούλ και ότι υπήρχε καλός λόγος να ελπίζουν,

«ότι ο εκπρόσωπος τής βασιλικής του Μεγαλειότητας πηγαίνει εκεί για να πάρει εκεχειρία από τον αυτοκράτορα των Τούρκων για δέκα, είκοσι, τριάντα και περισσότερα χρόνια, απλώς όσα τούς ζητούσε!»

(quod orator regiae Majestatis illuc iturus obtinebit indutias ab imperatore Thurcorum ad decem, viginti, triginta et ad plures annos, si eas ad tantum poposcerit!)

[στο ίδιο, i, αριθ. 213, σελ. 203. Πρβλ. επίσης αριθ. 233, 237, 286].

Αφού το ταξίδι τού Τάντσιν προς Ισταμπούλ θα τον έφερνε μέσα από τη Μολδαβία, έπρεπε να επισκεφτεί τον βοεβόδα Πέτρο, τού οποίου απεσταλμένοι είχαν συναντηθεί προσφάτως με τον Σίγκισμουντ στο Πιότρκοβ, όπου είχαν ζητήσει χρήματα, πληροφορώντας τούς Πολωνούς ότι ο σουλτάνος είχε μόλις αυξήσει τον φόρο υποτέλειας τής Μολδαβίας στο υψηλότερο ποσό που είχε πληρωθεί ποτέ. Ο Τάντσιν έπρεπε να πει στον βοεβόδα Πέτρο ότι η Πολωνία περιβαλλόταν από εχθρούς. Ο Σίγκισμουντ έπρεπε να προσλάβει μισθοφόρους με μεγάλο κόστος και έτσι δεν μπορούσε να βοηθήσει τον Πέτρο. Αλλά οι εχθροί τής Πολωνίας ήσαν εκείνοι τής Μολδαβίας και οι δυνάμεις τού Σίγκισμουντ ήσαν πάντοτε έτοιμες να υπερασπστούν τα εδάφη τού Πέτρου, πιστεύοντας ότι και οι Μολδαβοί θα βοηθούσαν τούς Πολωνούς με τον ίδιο τρόπο σε ώρα κινδύνου [στο ίδιο, x, αριθ. 149, σελ. 158-59].

Στις 14 Απριλίου (1528) ο Τζερόμ Λάσκι προειδοποίησε τον Σίγκισμουντ ότι όταν είχε πάει στην Ισταμπούλ, είχε βρει τον σουλτάνο Σουλεϊμάν εχθρικό, λόγω τής βοήθειας που είχε στείλει ο Σίγκισμουντ στον Λουδοβίκο Β΄ πριν από τη μάχη τού Μόχατς και ότι Σουλεϊμάν ετοιμαζόταν να εισβάλει σε πολωνική επικράτεια. Παρ’ όλα αυτά ο Λάσκι είχε μπορέσει να συνάψει μια (χωρίς καμία απολύτως εξουσιοδότηση) δεκαετή εκεχειρία με την Πύλη για λογαριασμό τού Σίγκισμουντ, υπό τον όρο ότι ο τελευταίος θα βοηθούσε τον Ζαπόλυα εναντίον τού Φερδινάνδου [πρβλ. στο ίδιο, x, αριθ. 229, 299, σελ. 217, 283 και αλλού]. Ο Λάσκι ανέφερε ότι δεν θα ήταν σκόπιμο να σταλεί τώρα ο Τάντσιν στην Πύλη, μέχρι να προετοιμάσει αυτός το έδαφος. Επιπλεόν, αν ο Σίγκισμουντ δεν αντιμετώπιζε ευγενικά τον απεσταλμένο των Γάλλων Ρινκόν, έπρεπε να αναμένει «επικίνδυνα κακά» (periculum damni) στο δουκάτο τού Μπάρι τής βασίλισσας Μπόνα Σφόρτσα, γιατί ο Λοντοβίκο Γκρίττι είχε γράψει από την Ισταμπούλ, «ότι οι στρατοί τής Ένωσης τα πηγαίνουν καλά στην Ιταλία» [στο ίδιο, X, αριθ. 200, σελ. 194-95]. Αν και η καταστροφή βρισκόταν μπροστά, όπως μόλις είδαμε στο Κεφάλαιο 8, οι στρατοί τής Ένωσης πράγματι τα πήγαιναν καλά κατά τη διάρκεια τού Μαρτίου και Απριλίου 1528 [πρβλ. αριθ. 210]. Όμως στις 17 Σεπτεμβρίου ο Φερδινάνδος είχε την ικανοποίηση να γράφει στον Σίγκισμουντ ότι η συμμαχική πολιορκία τής Νάπολης είχε αρθεί, ο Λωτρέκ ήταν νεκρός και οι φιλο-αυτοκρατορικοί ήσαν νικητές [αριθ. 396-98 και πρβλ. αριθ. 417, 419].

[←17]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 154, σελ. 162 και σημειώστε στο ίδιο, αριθ. 174, 183, 208, 239.

[←18]

Στο ίδιο, x, αριθ. 158-59, σελ. 166-68 και σημειώστε αριθ. 169, σελ. 173-74.

[←19]

Στο ίδιο, x, αριθ. 160-61, σελ. 168-69, επιστολές γραμμένες στο «Bodzanczin» (Bodzentyn) στις 29 Μαρτίου 1528 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 162, 182. Ο Τομίτσκι είχε κάνει ό,τι μπορούσε για τον Ζαπόλυα (αριθ. 190).

[←20]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 164, σελ. 170-71, «γραμμένη στο Ζνόιμο στις 29 Μαρτίου 1528» (datum Znoymae die XXIX Martii, 1528). O Φερδινάνδος έστειλε παρόμοια επιστολή στη Μπόνα Σφόρτσα, βασίλισσα τής Πολωνίας [στο ίδιο, x, αριθ. 165, σελ. 171-72]. Στις 17 Απριλίου (1528) ο Αντρέας Κριτσύσκι (Krzycki, Cricius), επίσκοπος τού Plock, έγραφε στον Τομίτσκι:

«Σκεπτόμενος αυτή τη νίκη, που είναι έτοιμοι να ξεκινήσουν οι αλαζονικοί Γερμανοί, νομίζω ότι υπάρχει κάτι εναντίον μας, λόγω τής εύνοιάς μας προς τον γαληνότατο Ιωάννη, όπως όλοι θεωρούν, αλλά όπως γράφει η βασιλική τού Μεγαλειότητα [Σίγκισμουντ], δεν φαίνεται να διεκδικεί κάτι άλλο εκτός από τη δική του Μεγαλειότητα, αλλά ότι όντας ο ίδιος ο βασιλιάς Ιωάννης σε αυτό το βασίλειο δεν θα συγκέντρωνε δύναμη ούτε θα επέλεγε κάτι εναντίον τού βασιλιά του»

(Praesagi(e)bat mihi animus Germanos hac victoria insolentes incepturos esse aliquid adversum nos ob favorem nostrum erga serenissimum Joannem, quem omnes considerant, tamen ut Majestas regia (Sigismundus) scribit, non videntur aliud a Majestate sua exigere, nisi ut ipse rex Joannes existens in hoc regno non colligat vires neque delectus faciat adversus regeni suum)

[αριθ. 203, σελ. 196]. Kαι o Κριτσύσκι προσθέτει στο ίδιο ότι ο Φερδινάνδος δεν μπορούσε ποτέ να είναι ασφαλής μεταξύ των απίστων Ούγγρων, που μισούσαν τούς Γερμανούς όσο ζούσε ο Ζαπόλυα. Πρβλ. επίσης αριθ. 207.

[←21]

Στο ίδιο, x, αριθ. 191-94, σελ. 188-90, επιστολές με ημερομηνία 12-13 Απριλίου 1528: «…Με εξέπληξε πολύ…, με τάραξε όχι λίγο…, η νίκη των αλαζονικών Γερμανών…» (…Miratus sum vehementer…, perturbarunt me non mediocriter…, Germani victoria insolentes…).

[←22]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 222, σελ. 209-10. Σημειώστε την επιστολή τής βασίλισσας Μπόνα Σφόρτσα στις 26 Απριλίου προς τον Φερδινάνδο [στο ίδιο, αριθ. 223 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 233, 235-36 και ιδιαίτερα 265 μια λιγότερο απειλητική επιστολή τού Φερδινάνδου, γραμμένη στην Πράγα στις 26 Μαΐου 1528].

[←23]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 227, σελ. 216 και πρβλ. αριθ. 237. Ο Ντρεβίτσκι μετατέθηκε από την επισκοπή τού Βρότσλαβεκ (Wladislaviensis) στην αρχιεπισκοπή τού Γκνιέζνο το 1531. Πέθανε στις 12 Αυγούστου 1535 [Van Gulik, Eubel και Schmitz-Kallenberg, Hierarchia catholica, iii( 1923), 204, 336]. Ο Τάντσιν έφτασε στην οθωμανική αυλή με ασφάλεια και (προφανώς με τη βοήθεια τού Λοντοβίκο Γκρίττι) τον διαδέχθηκε στη διαπραγμάτευση γενικής εκεχειρίας με τούς Τούρκους [Acta Tomiciana, XI (1901), αριθ. 364, σελ. 276, επιστολή από Γκρίττι προς Πέτερ Τομίτσκι και Κρίστοφερ Συντοβιέτσκι, γραμμένη στη Βούδα στις 30 Σεπτεμβρίου 1529]. Σε αντάλλαγμα για την εκεχειρία, ο Σουλεϊμάν ανέμενε ότι ο Σίγκισμουντ θα βοηθούσε τον Ιωάννη Ζαπόλυα και ενοχλήθηκε όταν έμαθε ότι οι Πολωνοί δεν τον είχαν κάνει αυτό [στο ίδιο, XII (1906), σελ. 1].

[←24]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 244, σελ. 231-32 και βλέπε στο ίδιο, αριθ. 245, σελ. 232-33.

[←25]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 252, σελ. 239.

[←26]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 253, σελ. 240. Στις 24 Μαΐου (1528) ο Σίγκισμουντ υπέδειξε σε απεσταλμένο τού Ζαπόλυα ότι ο τελευταίος δεν ήταν καθόλου ειλικρινής μαζί του στο ζήτημα των διαπραγματεύσεών του με τούς Τούρκους [στο ίδιο, x, αριθ. 264, σελ. 247-48], στο οποίο ο Ζαπόλυα επέστρεψε μακροσκελή και εμπνευσμένη υπεράσπιση των πράξεών του [αριθ. 271, σελ. 254-59]. Η Άλμπα Ιούλια (Alba Ιulia, γερμανικά Karlsburg, πιο πριν Weissenburg, ουγγρικά Gyulafehervar) βρίσκεται στην Τρανσυλβανία (Γερμανικά Siebenburgen, ουγγρικά Erdély), στη βόρεια κεντρική Ρουμανία, ακριβώς βόρεια τού Σέμπες (Sebes, γερμανικά Mühlbach).

[←27]

Charrière, Négociations, i, 166-67 και πρβλ. Acta Tomiciana, x, αριθ. 258, σελ. 244, επιστολή από Ζαπόλυα προς Ανν ντε Μονμορενσύ, μεγάλο μάγιστρο και στρατάρχη τής Γαλλίας, επίσης με ημερομηνία 16 Μαΐου.

[←28]

Στο ίδιο, x, αριθ. 272, σελ. 260 και σημειώστε στο ίδιο, αριθ. 273. Οι Ρινκόν και Στατίλιους απέπλευσαν, όπως είχαν προγραμματίσει, από το Γκντανσκ [αριθ. 293, σελ. 277]. Ο Ρινκόν συνέχισε τη φιλική αλληλογραφία του με τον Τομίτσκι [αριθ. 410, σελ. 390-91].

[←29]

Η αναφορά τού Οπαλίνσκι υπάρχει στα Acta Tomiciana, x, αριθ. 302, σελ. 285-92 και σημειώστε ιδιαίτερα σελ. 287, 290, καθώς και αριθ. 344, 306, 377.

[←30]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 314, σελ. 301 και σημειώστε αριθ. 317, 337-38.

[←31]

Στο ίδιο, x, αριθ. 314, 330, 343, 347, 378-81. O Φραντσέσκο ντε Φρανγκιπάνι, επίσκοπος τού Κάλοσα και ο Στέφεν Μπρόντεριτς, κάποτε καγκελλάριος τού εκλιπόντος Λουδοβίκου Β΄ τής Ουγγαρίας, προσπαθούσαν τότε να βρουν μια βάση για ειρήνη μεταξύ Φερδινάνδου και Ζαπόλυα.

[←32]

Στο ίδιο, x, αριθ. 331, σελ. 314-15, επιστολή με ημερομηνία 11 Ιουλίου 1528.

[←33]

Πρβλ. στο ίδιο, x, αριθ. 333, σελ. 322.

[←34]

Στο ίδιο, x, αριθ. 339, σελ. 325-26.

[←35]

Στο ίδιο, x, αριθ. 341, σελ. 327.

[←36]

Στο ίδιο, x, αριθ. 342, 360, σελ. 327, 345-46.

[←37]

Στο ίδιο, x, αριθ. 383, σελ. 370.

[←38]

Στο ίδιο, x, αριθ. 350, σελ. 334-36. Ο Κλήμης είχε κάθε δίκιο να οδύρεται για τις καταστροφές που είχαν πέσει πάνω στη Ρώμη και την Ιταλία, αλλά στις 20 Οκτωβρίου 1528, δύο βδομάδες μετά την επιστροφή τού παπισμού στη Ρώμη, ο Μαντοβάνος πρεσβευτής Φραντσέσκο Γκονζάγκα έγραφε στον μαρκήσιο Φεντερίκο ότι ήταν πολύ ενθαρρυντικό να βλέπει την επισκευή των κτιρίων και την ανόρθωση τής ελπίδας στην πόλη [Sanudo, Diarii, xlix, 134]:

«Άρχισαν οι εργασίες και καθένας φροντίζει να επιδιορθώσει όσο περισσότερο μπορεί, ενώ βλέπεις να επισκευάζουν και να αποκαθιστούν τα σπίτια και τα καταστήματα πολύ έντονα, με αποτέλεσμα να μπορεί κανείς να ελπίζει ότι σε λίγες μέρες η Ρώμη δεν πρέπει να μοιάζει με εκείνη που ήταν αυτούς τούς τελευταίους μήνες, και καθένας θα νιώθει ικανοποίηση κάθε φορά που η έλλειψη τροφίμων δεν θα είναι τόσο ακραία. Επίσης υπάρχει ελπίδα ότι τα πράγματα στο μέλλον πρεπει να κινηθούν πιο ήπια για τα σιτηρά και άλλα πράγματα, που λογικά θα οδηγούνται εδώ»

(Si comenza a dare principio a le facende, et ciascuno attende ad accomodate al meglio che si può, et si vede reparare et restaurare le case et bottege assai gagliardamente, dimodochè si può sperare che fino a qualche dì Roma non debba parere quella che era questi mexi passati, et ogniuno se retroveria assai contento ogni volta che la carestia non fosse tanto extrema; pur si sta in speranza che le cose per l’advenire habbino a passare più mitamente per grani et altre robe, che ragionevolmente sarano condotte qui).

[←39]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 362, σελ. 347.

[←40]

Στο ίδιο, x, αριθ. 364, σελ. 348-52.

[←41]

Στις 22 Ιουνίου 1527 ο Λάσκι έγραφε από το Παρίσι στον Λαουρέντιους Μιετζιλέλσκι, επίσκοπο τού Κάμενετς-Ποντόλσκι (1521-1531), «είμαι πολυάσχολος εδώ με εντολή τού γαληνότατου κυρίου μου, τού βασιλιά τής Ουγγαρίας (Ζαπόλυα), ως πρεσβευτής του στη χριστιανικότατη μεγαλειότητά του. Στις 4 ή 5 τού μηνός (Ιουλίου 1527) θα προχωρήσω στην Αγγλία, αφού οι υποθέσεις τού Κυρίου μου ρυθμίζονται καλά εδώ, ενώ ελπίζω ότι θα γνωρίσω την ίδια καλή τύχη με τη Βρεταννική του Μεγαλειότητα…» [Acta Tomiciana, ix (1876), αριθ. 208, σελ. 219]. Bλέπε την χωρίς ημερομηνία επιστολή τού Σίγκισμουντ προς τον δούκα Γεώργιο τής Σαξωνίας [στο ίδιο, X (1899), αριθ. 306, σελ. 295]. Το Κάμενετς Ποντόλσκι (Kamenez-Podolski, παλαιότερα Podolia) βρίσκεται νοτιοανατολικά τού Λβοφ (Lwów, Lemberg), στο οποίο υπαγόταν ως επισκοπή.

[←42]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 299, 331, 367, σελ. 283, 313, 356-57 και αλλού.

[←43]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 365, σελ. 352-53 και ο Λάσκι προσθέτει τη νουθεσία, «Από την αγάπη τού Θεού είναι καλύτερη και πιο αποδεκτή η τουρκική ειρήνη, που επιτεύχθηκε με τα έργα τού βασιλιά Ιωάννη, τον οποίο σέρνει ο Φερδινάνδος σε πόλεμο…» (Amore Dei sit vobis melior et acceptior pax Turcica, regis Joannis serenissimi opera confecta, quam anile Ferdinandi bellum…). Πρβλ. στο ίδιο, x, αριθ. 389, 429. Στις 21 Οκτωβρίου (1528) ή νωρίτερα ο ίδιος ο Ζαπόλυα απεύθυνε δημόσιες επιστολές προς τούς ευγενείς τής Βοημίας, τής Μοραβίας, τής Σιλεσίας και τής Λουσατίας, προσφερόμενος να μεσολαβήσει για λογαριασμό τους «για την ειρήνη που πάρθηκε γι’ αυτούς από τον αυτοκράτορα των Τούρκων» (pro pace eis ab imperatore Turcarum … impetranda) [αριθ. 427, σελ. 410-11].

[←44]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 373-74, σελ. 361-62.

[←45]

Στο ίδιο, x, αριθ. 400, σελ. 383 και πρβλ. αριθ. 402-3.

[←46]

Στο ίδιο, x, αριθ. 306, 344, 367, σελ. 295, 329-30, 357 και αλλού. Για τη δεκαετία εκεχειρία την οποία διαπραγματεύτηκε υπέροχα (mirabile dictu) ο Τζερόμ Λάσκι με την Πύλη στο όνομα τού Σίγκισμουντ αλλά χωρίς τη γνώση ή τη συγκατάθεσή του, βλέπε πιο πάνω, σημείωση 16. Λεγόταν ότι ο Λάσκι έφερνε στον Ζαπόλυα ενθαρρυντικά νέα από τούς Τούρκους [αριθ. 411, 413-14, 445, σελ. 391, 393-94, 428].

[←47]

V.-L. Bourrilly και P. de Vaissiere (επιμ.), Ambassades en Angleterre de Jean du Bellay (1527-1529), Παρίσι, 1905, αριθ. 135, σελ. 371-72.

[←48]

Πρβλ. Charrière, Négociations, 1, 161, επιστολή από Ρινκόν προς Μονμορενσύ, γραμμένη στο Λονδίνο στις 11 Αυγούστου (1528): «Έρχεται σε μένα ένας επίσκοπος [ο Στατίλιους] ως πρεσβευτής εκ μέρους τού βασιλιά τής Ουγγαρίας, που έχει σταλεί με επιμέλεια στις ηπείρους, αλλά ο άρχοντας καρδινάλιος με διατηρεί κρατούμενο…» (Cum me vene uno episcopo per imbasador de parte del re de Ungaria, lo seria in diligentia in continenti andato, ma monsignor il cardinal me a detenuto…).

[←49]

Bourrilly και de Vaissiere (επιμ.), Ambassades en Angleterre de Jean du Bellay (1905), αριθ. 139, σελ. 379 και J. S. Brewer (επιμ.), Letters and Papers… of Henry VIII , iv -3 (1876, ανατυπ. 1965), παραρτ. αριθ. 190, σελ. 3163, όπου η επιστολή ντυ Μπελλαί τής 19^ης Αυγούστου είναι λάθος χρονολογημένη στις 5 τού μηνός.

[←50]

Ludovic Lalanne (επιμ.), Journal d’ un bourgeois de Paris sous le regne de Francois Premier (1515-1536), Παρίσι, 1854, ανατυπ. Νέα Υόρκη, 1965, σελ. 365: «Κατά το εν λόγω έτος [1528], τον μήνα Αύγουστο, ήρθε στο Παρίσι ένας Ούγγρος πρέσβης στον βασιλιά, για να ζητήσει ανακούφιση και βοήθεια εναντίον των Τούρκων και των απίστων [μάλλον το αντίθετο!] … και ήταν ο εν λόγω πρέσβης στην πόλη τού Παρισιού για μεγάλο χρονικό διάστημα» (Au dict an, au mois d’aoust, vint à Paris un ambassadeur de Hongrie vers le Roy pour demander secours et ayde contre les Turcqs et infidelles …, et fut le dict ambassadeur en ceste ville de Paris pour long temps).

[←51]

Sanudo, Diarii, xlix, 154-55 και πρβλ. στο ίδιο, στήλη 190. Η ανταπόκριση τού Κλήμεντος Η’ στα γαλλικά ανοίγματα έπρεπε να αναμένεται. Τον Νοέμβριο (1528) ο Γκάσπαρο Κονταρίνι έγραψε στην Ενετική Σινιορία, όπως αναφέρεται από τον Sanudo, ότι «ο Μακαριώτατος απάντησε ότι δεν ήθελε να είναι εναντίον τού βασιλιά … αλλά δεν ήθελε να είναι στην Ένωση, λόγω των πολύ μεγάλων αδικιών που έχουν γίνει από τούς Ενετούς στις πόλεις τής Ραβέννας και τής Τσέρβια…» (soa Beatitudine li ha risposo non voler esser contra il Re … ma non vol esser in la Liga per li grandissimi torti li hanno fatto Venitiani in tuorli Ravena et Zervia…) [στο ίδιο, στήλη 164 και πρβλ. στήλη 199].

[←52]

Charrière, Négociations, i, 162-69, με το απόσπασμα στη σελ. 165. Πρβλ. Sanudo, Diarii, xlviii, 18 και xlix, 48, 60-63, 132, 137 και 229-30. O Ερρίκος Η’ τής Αγγλίας υποσχέθηκε επίσης να στείλει χρήματα στον Ζαπόλυα [στο ίδιο, xlix, 442]. Τον Νοέμβριο οι υποθέσεις τού Φερδινάνδου στην Ουγγαρία λεγόταν ότι βρίσκονταν «σε προφανέστατο κίνδυνο» (in manifestissimo periculo) [στο ίδιο, xlix, 193-94 και πρβλ. στήλες 227-30 και 302], αλλά στην Ουγγαρία καθενός οι υποθέσεις βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση [στήλη 291]. Στις 25 Μαρτίου 1528 (δηλαδή 1529), ο Φραγκίσκος απεύθυνε επιστολή στους άρχοντες τής γερμανικής αυτοκρατορίας στο Σπάγιερ, διαμαρτυρόμενος εναντίον των ψευδών και τής συκοφαντίας που οι φιλο-αυτοκρατορικοί κατεύθυναν εναντίον του και επίσης «ότι θα εμπόδιζε τον Μεγάλο Τούρκο να κάνει ειρήνη με τον Φερδινάνδο» (que j’ay empesché le Grand Turc de faire paix avec Fernande) [Weiss, Papiers d’ état du cardinal de Granvelle, I (1841), 454 και πρβλ. στο ίδιο, ii (1841), 340].

Ο πραγματικός εχθρός τής χριστιανοσύνης, έλεγε, ήταν ο Κάρολος Ε΄, γιατί αν δεχόταν τούς όρους τής ειρήνης, «που τού έχω προσφέρει τόσο πολλές φορές», η Γαλλία θα έβαζε 30.000 πεζούς στρατιώτες και 2.000 ιππείς στο πεδίο τής μάχης εναντίον τού Τούρκου [στο ίδιο, i, 456]. Ο Φραγκίσκος λέει ότι οι ιταλικές φιλοδοξίες τού οίκου τής Αυστρίας ήσαν η καταστροφή τής Γερμανίας. Χωρίς ημερομηνία λατινική εκδοχή τής επιστολής τού Φραγκίσκου υπάρχει στο Sanudo, l, 292-96. Αν και ο Φραγκίσκος είχε κάνει έκκληση στην Πύλη για λογαριασμό των «μοναχών τού Όρους Σιών» [Sanudo, xlix, 72-73, 182], προφανώς δεν ήταν ακόμη έτοιμος να επιδιώξει συμμαχία ή επίσημη συνεννόηση με τούς Τούρκους εναντίον των Αψβούργων.

[←53]

Για τη νέα αρμονία μεταξύ των δύο ανταγωνιστών, βλέπε Sanudo, Diarii, lii, 111-12. Οι Ενετοί ένιωθαν ικανοποίηση ενημερώνοντας τον σουλτάνο Σουλεϊμάν, που επέστρεφε τότε από την ανεπιτυχή πολιορκία τής Βιέννης, για τη «συμφωνία που έγινε στο Καμπραί ανάμεσα στον αυτοκράτορα και τον βασιλιά τής Γαλλίας, χωρίς τη Σινιορία μας» (l’ accordo fatto a Cambray da l’imperador et re de Franza senza la Signoria nostra) [στο ίδιο, στήλη 361].

Tη συνθήκη τού Καμπραί διαπραγματεύτηκε η αρχιδούκισσα Μαργαρίτα, η θεία τού Καρόλου και αντιβασιλέας του στην Ολλανδία και η Λουΐζα τής Σαβοΐας, η μητέρα τού Φραγκίσκου. Θέσπιζε την «Eιρήνη των Κυριών» (Paix des Dames) [πρβλ. Karl Brandi, Kaiser Karl V., I (1942), 242-43]. Οι όροι παρέχονται στον Weiss, Papiers d’ état du cardinal de Granvelle, i, 464-70 και πρβλ. Karl Lanz, Correspondent des Kaisers Karl V., Ι (Λειψία 1844, ανατυπ. Φρανκφούρτη α. Μάιν, 1966), 300 και εξής, 325.

Δύο περίπου βδομάδες αφότου οι υπογράφοντες τη συνθήκη τού Καμπραί είχαν δημοσιεύσει το κείμενο τής συμφωνίας τους (την 1^η Αυγούστου 1529), σαρανταοκτώ μέλη τής Ενετικής Γερουσίας ήσαν διατεθειμένα να γράψουν στον Λοντοβίκο Γκρίττι, τον τουρκόφιλο γιο τού δόγη Αντρέα, ότι:

«Από τις προηγούμενες και την τελευταία επιστολή σας, μάς έχετε δώσει ενημέρωση για κάτι που δεν έχει γραφεί από τον εκπρόσωπό μας στη Γαλλία και έχει φτάσει και με άλλο τρόπο μέσω των πληροφοριοδοτών μας για τις διαπραγματεύσεις στο Καμπραί, για τις οποίες αυτός ο εκπρόσωπός μας έχει γράψει διάφορα και ελάχιστα, επειδή οι εν λόγω διαπραγματεύσεις τηρούνται απόρρητες και από τούς αυτοκρατορικούς και από τούς Γάλλους.	(Per le precedente et ultime (lettere) nostre te habbiamo data notitia di quanto ni è stà scritto dal orator nostro in Franza, et pervenuto per altra via ad intelligentia nostra circa le trattationi de Cambrai, delle qual ditto orator ne ha convenuto scriver varia et scarsamente, perciochè ditte trattationi sono stà tenute secretissime et per Cesarei et per Francesi).
Γράφει αυτός ο απεσταλμένος μας, όπως σάς αναφέρουμε με αυτή την τελευταία επιστολή, ότι η ειρήνη μεταξύ αυτοκράτορα και Γαλλίας ολοκληρώθηκε με τη συμπερίληψη των συμμάχων και ότι πρόκειται να δημοσιευτεί την 1η τού μηνός. Στη συνέχεια από επιστολές τού εν λόγω απεσταλμένου γραμμένες στο Καμπραί την τελευταία [του περασμένου] και την πρώτη αυτού τού μηνός, ενημερωθήκαμε ότι αυτή η ειρήνη ολοκληρώθηκε και υπογράφηκε ανάμεσα στον προαναφερθέντα αυτοκράτορα, τη Γαλλία και τον αρχιδούκα [Φερδινάνδο] και όπως αποκαλύπτεται χωρίς συμπερίληψη των συμμάχων, οι οποίοι πρέπει να τακτοποιήσουν τις υποθέσεις τους με τον αυτοκράτορα, ενώ το ίδιο προκύπτει για τη Φερράρα και για τον δούκα τού Μιλάνου από επιστολές από το Καμπραί γραμμένες στις 3 τού τρέχοντος μηνός, και ότι μέχρι εκείνη τη μέρα δεν είχε δημοσιευτεί η εν λόγω ειρήνη.	(Ne scrisse esso orator nostro, come per ditte ultime ti significassemo, che la pace fra Cesare et Franza era fatta cum la inclusion delli confederati, et che la si devea publicar a primo del instante. Dappoi per lettere del ditto orator date a Cambrai a ultimo et primo del presente siamo advisati come la ditta pace era conclusa et firmata fra el prefato Cesare, Franza, et l’Archiduca, et per quanto era divulgato senza inclusion delli confederati, li quali habbiano ad adattar le cose sue cum Cesare, et il medesimo se ha da Ferrara et dal duca de Milano per lettere da Cambrai de tre del instante, et che fino quel giorno non era fatta la publicatione de ditta pace).
Δεν μπορούμε να πούμε περισσότερα, πέρα από το ότι ο βασιλιάς τής Γαλλίας έχει ως πρώτο του σκοπό να αποκαταστήσει τούς γιους του, για τούς οποίους, όπως φαίνεται, συναίνεσε σε εκείνο που ήθελε ο αυτοκράτορας, δηλαδή να μη συμπεριληφθούν οι σύμμαχοι. Αυτά είναι όσα έχουμε μέχρι τώρα για την εν λόγω ειρήνη, τής οποίας όταν περιέλθουν σε γνώση μας τα άρθρα και τα τι και πώς, θα σάς ενημερώσουμε αμέσως»	(Non si po dir altro, salvo ch’el re de Franza habbia havuto il primo obietto suo di recuperar li figlioli, per li quali li è parso condescender a quello ha voluto Cesare de non includer li confederati. Questo è quanto habbiamo fin hora de ditta pace, della qual havendo li capituli et de quelli et de quanto ne pervenirà a notitia subito sarai advisato)

[Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλο 187 (214), επιστολή με ημερομηνία 18 Αυγούστου 1529].

Οι Φλωρεντινοί, ο Αλφόνσο ντ’ Έστε τής Φερράρας και ο Φραντσέσκο Μαρία Σφόρτσα απειλούνταν ακόμη περισσότερο από την εκ μέρους τού Φραγκίσκου Α’ προδοσία των συμφερόντων τους. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων στο Καμπραί οι Φλωρεντινοί καθώς και τα άλλα μέλη τής αντι-αυτοκρατορικής ένωσης είχαν επανειλημμένα διαβεβαιωθεί ότι θα περιλαμβάνονταν στη συνθήκη [Abel Desjardins και Giuseppe Canestrini (επιμ.), Négociations diplomatiques de la France avec la Toscane, II (Παρίσι, 1861), 1058 και εξής, 1064 και εξής και αλλού]. Η προδοσία τού Φραγκίσκου Α’ ήταν απίστευτη, όπως ο Φλωρεντινός πρεσβευτής στην γαλλική αυλή, ο Μπαλντασσάρε Καρντούτσι, έγραφε στην κυβέρνησή του από το Σαιν Κεντέν την 1^η Αυγούστου 1529, όταν δημοσιεύτηκε η συνθήκη τού γειτονικού Καμπραί:

«Δεν μπορώ παρά με πολύ μεγάλη ψυχική δυσαρέσκεια να σημειώσω την ασεβή και απάνθρωπη αποφασιστικότητα αυτής τής μεγαλειότητας και των εκπροσώπων του σε αυτή την ειρηνευτική συνθήκη, αυστηρά εναντίον χιλίων υποσχέσεων και όρκων, ότι δεν θα ολοκληρωθεί καμμία υπόθεση χωρίς τη συμμετοχή των υποστηρικτών και συμμάχων…»

(Io non posso senza infinito dispiacer d’animo significare l’impia ed inumana determinazione di questa Maestà e suoi agenti in questo trattato di pace, stretto contro mille promesse e giuramenti del non concludere cosa alcuna senza la partecipazione degli oratori degli aderenti e collegati…)

[στο ίδιο, ii, 1102].

[←54]

Την αγωνία και άγνοια των Ενετών ως προς το τι ακριβώς είχε γίνει στο Καμπραί (βλέπε το κείμενο που παρατίθεται από το Senatus Secreta στην προηγούμενη σημείωση) οδήγησε τελικά σε πέρας ένας Γάλλος απεσταλμένος στη λιμνοθάλασσα, όπως προκύπτει από επιστολή προς τον Λοντοβίκο Γκρίττι, που παρουσιάστηκε στη Γερουσία για έγκριση στις 9 Σεπτεμβρίου 1529:

«Αλβίζε … ήρθε εδώ ένας ευγενής τού βασιλιά τής Γαλλίας, σταλμένος από τη μεγαλειότητά του στη Σινιορία μας, για να εξηγήσει τη σύναψη τής ειρήνης που έγινε στο Καμπραί, με την οποία η μητέρα τής μεγαλειότητάς του έχει συμφωνήσει να αποκαταστήσει τούς γιους τού βασιλιά, τούς εγγονούς της. … Και πρόσθεσε ότι ο προαναφερθείς βασιλιάς υποχρεώθηκε με την ειρήνη αυτή να επιστρέψει σε έξι εβδομάδες από τη μέρα τής σύναψης, που θα είναι στις 15 τού προσεχούς Οκτωβρίου, όλα τα εδάφη που κατέχει η μεγαλειότητά του στην Απουλία, και ότι οι σύμμαχοί του να κάνουν το ίδιο και να φροντίσουν να επιστρέψουν τα εδάφη που κατέχουν στην Απουλία δυνάμει τής συνομοσπονδίας που έχουμε με τη μεγαλειότητά του, καθώς και ότι αν δεν πραγματοποιηθεί η επιστροφή αυτών των εδαφών, αυτός θα είναι υποχρεωμένος απέναντι στον αυτοκράτορα να ανακηρυχθεί εχθρός μας…»

(Alvise… è gionto qui uno gentilhomo del re de Franza mandato da sua Maestà alla Signoria nostra per farne intender la conclusion della pace fatta in Cambrai, alla qual la madre di sua Maestà era condescesa per rehaver li figlioli regii, soi nepoti. … Et soggionse che ‘l prefato re era obligato per la ditta pace de restituir in termine di sei settimane dappoi el giorno della ratificatione, la qual si faria alli XV di ottobre proximo, tutte le terre che sua Maestà tiene in Puglia, et che li confederati suoi fariano el medesimo et ne ricerca ad restituir le terre che tenimo in Puglia per virtù della confederation che facessemo cum sua Maestà, et che quando non si facesse la restitution de ditte terre, quella si havea obligato a Cesare dechiarirse inimico nostro…).

Η Γερουσία αργούσε να απαντήσει, αλλά θα κοινοποιούσε στον Λοντοβίκο Γκρίττι αμέσως την απόφασή της (αν θα κρατούσε ή θα παρέδιδε στον Κάρολο Ε’ τα εδάφη που κατείχε η Βενετία στην Απουλία), έτσι ώστε ο Λοντοβίκο να μπορούσε να ενημερώσει τον Ιμπραήμ πασά. Σε κάθε περίπτωση όμως η Δημοκρατία θα παρέμενε πάντοτε «στην ειλικρινή και απαραβίαστη ειρήνη και φιλία που έχουμε με τον γαληνοτάτο Μεγάλο Κύριο…» (nella sincera et inviolabil pace et amicitia che habbiamo cum il serenissimo Gran Signor…) [Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλο 200 (227) και πρβλ. στο ίδιο φύλλα 201 και εξής (228 και εξής), 212-213 (239-240), 246 και εξής (273 και εξής)].

Για τις διατάξεις τής σύνθήκης, που ξεχωρίστηκαν για επισήμανση στο κείμενο πιο πάνω, βλέπε την περίληψη στον Weiss, Papiers d’ état du cardinal de Granvelle, i, 465, 467, 469. Η συνθήκη παρέχεται πλήρως στον J. Dumont, Corps universel diplomatique, iv–2 (1726), αριθ. II, σελ. 7-17. Πρβλ. Sanudo, Diarii, L, 248-52, 253-56, 282, 323-24, 366, 373-75, 377 78, 388-89, 402, 413 και σημειώστε στήλη 322:

«Το συμπέρασμα είναι ότι η ειρήνη γίνεται ανάμεσα στον αυτοκράτορα και τον βασιλιά τής Γαλλίας με την παρέμβαση τού ποντίφηκα και χωρίς τούς συμμάχους και συνομόσπονδους, δηλαδή τούς Ενετούς, τον δούκα τού Μιλάνου, τη Φλωρεντία και τη Φερράρα. … Το κύριο είναι ότι δεν περιληφθήκαμε, επειδή ήθελαν δύο άρθρα: να είναι [η ειρήνη] εναντίον των Τούρκων και να επιστραφούν η Ραβέννα και η Τσέρβια στον πάπα»

(Le conclusion è che la paxe è fatta tra l’imperador et re de Franza con intervento del pontifice, et senza li collegadi et confederadi, videlicet Venetiani, duca di Milan, Fiorenza et Ferrara. … Unum est, non eramo compresi perhochè volevano do capitoli: si fosse contra il Turco et si restituisca Ravenna et Zervia al papa)

[συνοψίζοντας επιστολές από τον Ενετό πρεσβευτή στη Γαλλία, τον Σεμπαστιάνο Τζουστινιάν, γραμμένες στο Καμπραί στις 31 Ιουλίου και 1 Αυγούστου 1529]. Πρβλ. Brown, Cal. State Papers…, Venice, iv, αριθ. 487, 494-96, 503, σελ. 221 και εξής.

[←55]

Acta Tomiciana, x, αριθ. 448, σελ. 431-32 και πρβλ. στο ίδιο, αριθ. 454, σελ. 439. Ο (νεαρός) Ιωάννης Λάσκι έγινε διάσημος σε μεταγενέστερα χρόνια ως ο κύριος Πολωνός οπαδός και συνήγορος τού Προτεσταντισμού. Για διάφορες αναφορές για τουρκικές προετοιμασίες και επιθέσεις εναντίον τού Φερδινάνδου, σημειώστε Sanudo, Diarii, xlix, 182, 193-94, 275, 288, 290-91, 301-2, 369, 383, 427, 432 και βλέπε στο ίδιο, ιδιαίτερα στήλες 226-30 για επιστολές που περιγράφουν τις επιτυχίες τού Ζαπόλυα εναντίον τού Φερδινάνδου κατά τη διάρκεια τού φθινοπώρου τού 1528. Υπάρχει περιγραφή των προσπαθειών τού Τζερόμ (και τού Ιωάννη) Λάσκι για λογαριασμό τού Ζαπόλυα και τής μάχης τού τελευταίου με τούς Αψβούργους στον Hermann Kellenbenz, «Zur Problematik der Ostpolitik Karls V», στο Peter Rassow και Fritz Schalk (επιμ.), Karl V., der Kaiser und seine Zeit, Κολωνία, 1960, σελ. 118-37.

[←56]

Πρβλ. Acta Tomiciana, XI (1901), αριθ. 31, 81, 99-100, 136, 157, 159, 164, 178 και 187, ενδιαφέροντα κείμενα αλλά γενικά όχι σημαντικά και σημειώστε Sanudo, Diarii, L, 68, 70, 106-7, 133, 175, 235, 336, 346, 376, 409, 563.

[←57]

Arch. Segr. Vaticano, Lettere di principi, τομ. vi, φύλλα 35-36, η πρωτότυπη επιστολή:

«Μακαριότατε πατέρα, σεβασμιότατε κύριε. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι έφτασαν γρήγορα στην Αγιότητά σας τα κακά νέα, ότι ο Τούρκος τύραννος, βάναυσος εχθρός τού χριστιανισμού, συνεπαρμένος από τις πολλές νίκες, βρίσκεται σε μεγάλες προετοιμασίες, ώστε να εισβάλει και πάλι στην Ουγγαρία, για να εξαλείψει από αυτήν εντελώς το όνομα τού Χριστού. Ελπίζει ότι αυτό θα μπορέσει να το τελειώσει εύκολα, αν και τίποτε, κατά τη γνώμη μου, δεν έχει πετύχει μέχρι τώρα με τούς χριστιανούς, ή να καταλάβει το ισχυρότατο προπύργιο τού νησιού τής Ρόδου, ή να κατακτήσει την από τη θέση της πολύ ισχυρή πόλη τού Βελιγραδίου και τον τόπο της, ή να ερημώσει την Ουγγαρία και να βλέπουμε πίσω νεκρό τον επιφανέστατο βασιλιά Λουδοβίκο…»

(Beatissime pater, domine reverendissime. Non dubium est quin fama velox malorum nuntia ad Sanctitatem vestram attulerit saevissimum Christiani nominis hostem Turcarum tyrannum tot victoriis elatum in maximo esse apparatu ut Hungariam denuo invadat in eaque Christi nomen omnino extinguat atque deleat. Quod ille facile se conficere posse sperat cui nihil non hactenus ex sententia in Christianos succesit, sive Rhodum insulam fortissimum propugnaculum captum sive Belgradum urbem natura et loco munitissimam expugnatam, sive Hungariam devastatam et clarissimum regem Ludovicum extinctum respiciamus…).

Ο αυτοκράτορας επιδίωκε εκκλησιαστικές επιδοτήσεις τόσο από τα ισπανικά βασίλεια όσο και από την κάτω Γερμανία για εκστρατεία εναντίον των Τούρκων. Ο Κλήμης ήταν άρρωστος και θλιμμένος σε όλη τη διάρκεια τής άνοιξης τού 1529, όπως αναφέρεται σε πολυάριθμες επιστολές από Ρώμη, που διασώζονται στον Sanudo.

[←58]

Acta Tomiciana, XI, αριθ. 181, σελ. 143-44.

[←59]

Στις 11 Mαΐου (1529) ο Πιέτρο Ζεν, ο Ενετός πρεσβευτής και υποβαΐλος στην Ισταμπούλ, έγραψε στη Σινιορία «ότι το πρωί στις 10 τού μηνός ο κύριος Τούρκος … έφυγε από την Κωνσταντινούπολη με όλη την αυλή του, για να πάει στην επιχείρηση τής Ουγγαρίας» (come a dì 10 la matina il Signor turco … se partì da Constantinopoli con tutta la sua Porta per andar a l’impresa di l’Hongaria) [Sanudo, Diarii, L, 470-71].

Τα νέα εξαπλώνονταν ραγδαία και στις 16 Mαΐου ο Τομίτσκι πληροφορούσε τον Σίγκισμουντ: «Σήμερα μού είπαν ότι ο επίσκοπος τού Σίρμιου [Στέφεν Μπρόντεριτς] έλαβε πρόσφατα γράμμα από την Ουγγαρία, ότι ο αυτοκράτορας των Τούρκων κινείται εδώ και 20 μέρες και βαδίζει με μεγάλο στρατό εναντίον τής Ουγγαρίας» (Hodie mihi nuntiavit dominus episcopus Sirmiensis id, quod recens ex Ungaria scriptum accepit, imperatorem Thurcorum iam XX diebus loco se movisse et cum magnis copiis Ungariam versus proficisci) [Acta Tomiciana, xi, αριθ. 187, σελ. 147].

Ο στρατός τού δόγη αναφερόταν ότι βρισκόταν στη Νις (της Σερβίας) την 1^η Ιουλίου [Sanudo, LI, 74, 77]. Ο Ζαπόλυα σχεδίαζε να τον περιμένει στο Βελιγράδι. Παρά τις καταρρακτώδεις βροχές, η εκστρατεία έδινε κάθε υπόσχεση επιτυχίας. Ο Φερδινάνδος λεγόταν ότι βρισκόταν ακόμη στη Γερμανία ή στη Βοημία και φαινόταν ότι δεν είχε πιθανότητες αντίστασης στους Τούρκους [στο ίδιο, στήλες 124-26 και σημειώστε στήλες 150-51, 182, 192, 240-41, 260, 263]. Ο Σουλεϊμάν έφτασε τελικά στο Βελιγράδι με «40.000 ιππείς» (40 milia cavalli) [στήλες 309-10].

Παρά τούς περισπασμούς τής ευρωπαϊκής πολιτικής κατά τη διάρκεια των ετών 1529-1530, η παπική κούρτη δεν σήκωνε τα μάτια της από τις ανατολικές υποθέσεις. Την 1^η Ιουλίου 1529 μια σύναξη καρδιναλίων εξέτασε αίτηση για περαιτέρω οικονομική βοήθεια προς την Ουγγαρία εναντίον των Τούρκων, την οποία όλοι οι παρόντες καρδινάλιοι δήλωσαν ότι ήσαν πρόθυμοι να παράσχουν όσο καλύτερα μπορούσαν, αλλά έπρεπε να βρεθεί ο κατάλληλος τρόπος για τη συλλογή των χρημάτων, «λαμβάνοντας υπόψη την πολύ μεγάλη έλλειψή τους και υπό τον όρο ότι κανένα χρηματικό ποσό που θα προσφερόταν γι’ αυτόν τον σκοπό δεν θα κατευθυνόταν σε άλλη χρήση» (attenta maxima inopia eorum, et quod provideretur ne summa pecuniarum elargienda pro hac re convertatur in alios usus) [Arch. Segr. Vaticano, Acta Miscellanea, Reg. 7 (από τo Archivum Consistoriale), φύλλο 167, υπάρχει επίσης στο Reg. 31, Acta Consistorialia (1517-1534), φύλλα 226-227 και στο Acta Vicecancellarii (από το Arch. Consistoriale), Reg. 3, τομ. 163, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση και Reg. 4, φύλλο 31].

Για την εισβολή τού δόγη και την πολιορκία τής Βιέννης πρβλ. επίσης Od. Raynaldus, Annales ecclesiastici, ad ann. 1529, αριθ. 22 και εξής, 28-49, που σωστά υπογραμμίζει ότι η άνοδος τού Προτεσταντισμού αύξανε τον τουρκικό κίνδυνο.

[←60]

Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλο 187 (214), επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Λοντοβίκο Γκρίττι, με ημερομηνία 18 Αυγούστου 1529:

«Παραμένουμε σε αναμονή τής επιστολής σας, για να μάθουμε για τις προόδους τού γαληνότατου Μεγάλου Άρχοντα και τής Ευτυχισμένης Πύλης, όπως μάς αναφέρατε με την τελευταία επιστολή σας τής 12ης τού μηνός που προωθήθηκε με τον Πιέρο ντα Λισιένα, ενώ ακολούθησε στις 15 τρέχοντος ο Κάρλο ντε Νικολό, με τη δική σας μακροσκελή επιστολή τής 30ής τού προηγούμενου μήνα, την οποία είδαμε με μεγάλη ικανοποίηση τής ψυχής μας, μαθαίνοντας για την ασφάλεια και ευημερία τού γαληνότατου Μεγάλου Άρχοντα, καθώς επίσης γιατί βλέπουμε ότι η επιχείρηση πέτυχε αναθηματικά σύμφωνα με την κοινή επιθυμία. Και είναι ήδη εξίσου μοναδικής ικανοποίησης η αγαπητή αφιέρωση τού υπέροχου Ιμπραήμ πασά, ότι η αυτοκρατορική Μεγαλειότητα θα κάνει υπέρ τής Σινιορίας μας εκείνο που χρειάζεται να γίνει…»

(Stando in expettatione di tue lettere per intender li progressi del serenissimo Gran Signor et Felice Porta, come per le ultime nostre de XII del instante expedite per Piero da Liesena te significassemo, ne sopragionse a XV del presente Carlo de Nicolò cum tue lettere de XXX del preterito copiose, et da noi vedute cum summa satisfattion del animo nostro sì per haver inteso della incolumità et prosperità del serenissimo Gran Signor, sì etiam perchè vedemo che la impresa succede votivamente secondo il commune desiderio. Et ni è stà parmente de singular contento la amorevolissima oblatione del magnifico Ibraim Bassa che la imperial Maestà sia per far a favor della Signoria nostra quello ne serà bisogno….).

«Είμαστε βέβαιοι ότι περνώντας τον ποταμό Ντράβα και τη Βούδα, και τα άλλα έδαφη τής Ουγγαρίας θα γίνουν υπήκοα, και η αυτοκρατορική του μεγαλειότητα θα συνεχίσει την επιχείρηση, όπως έχετε διακηρύξει, με τον ισχυρότατο στρατό του, για τον οποίο, σε περίπτωση ανάγκης, υποσχόμαστε εκείνες τις χάρες που θα χρειαστεί, όπως τις έχει προσφέρει η Μεγαλοπρέπειά του, και παρ’ όλα αυτά με πλήρη επιθυμία περιμένουμε να μάθουμε την προέλαση αυτής τής Ευτυχούς Πύλης, να βεβαιώσετε τον υπέροχο πασά ότι για τις περιστάσεις σε αυτά τα μέρη και για τις δραστηριότητες τού αυτοκράτορα μπορούμε να δίνουμε συχνές ειδοποιήσεις, ώστε να μπορεί η Μεγαλοπρέπειά του να γνωρίζει ότι δεν παραλείψαμε μέχρι τώρα, ούτε θα παραλείψουμε στο μέλλον, αυτό που επιθυμεί. …»

(Siamo certi che passato il fiume Drava et Buda et le altre terre dell’Hungaria li serano obediente, et sua imperial Maestà continuerà la impresa, come tu ne hai dechiarito, cum el potentissimo exercito suo, dal quale in caso de bisogno ne promettemo quelli favori ne occorrerano come ne ha offerto la Magnificentia sua, et però cum summo desiderio expettamo intender il procieder de quella Felice Porta, affirmando al magnifico bassa che delle occorrentie de queste parte et operatione di Cesare siamo per darli frequenti advisi, possendo la Magnificentia sua haver cognosciuto che non habbiamo mancato fin hora nè mancaremo nello advenir, come la desidera. …).

Μια βδομάδα αργότερα, στις 25 Αυγούστου, έγινε πρόταση στη Γερουσία να γράψουν στον Λοντοβίκο Γκρίττι πάλι

«ότι μέσω Λυών και Φλωρεντίας ειδοποιηθήκαμε ότι στις 5 αυτού τού μήνα στο Καμπραί δημοσιεύτηκε πανηγυρικά η ειρήνη μεταξύ τού πάπα, τού αυτοκράτορα, τού βασιλιά τής Γαλλίας, τού βασιλιά τής Αγγλίας και τού αρχιδούκα τής Αυστρίας, τον οποίο αποκαλούν βασιλιά τής Ουγγαρίας, χωρίς να κατονομάζεται ούτε να συμπεριλαμβάνεται η Σινιορία μας και άλλοι σύμμαχοι. … Ελπίζουμε όλοι για ευτυχείς επιτυχίες τού γαληνότατου Μεγάλου Άρχοντα, ενώ είναι απαραίτητο, για να απαλλαγούμε από αυτόν τον τόσο κοντινό και άμεσο κίνδυνο, να συμβουλεύσετε τον υπέροχο πασά να διεισδύσει στην Αυστρία, καθώς θα τού δίνουμε ιδιαίτερη πληροφόρηση για τα συμβαίνοντα εδώ, μπορώντας καλύτερα να γνωρίζει, με τη μεγάλη σύνεση τής Εξοχότητάς του, τη δική μας ανάγκη, έτσι θέλουμε να έχουμε συχνές ειδοποιήσεις για την προέλαση τής προαναφερθείσας αυτοκρατορικής Υψηλότητας, οι βοήθειες τής οποίας θα είναι ακόμη πιο άμεσες για τις ανάγκες μας, όσο οι ισχυρότατοι στρατοί του προχωρούν πιο μπροστά»

(che per via de Lion et de Fiorenza siamo advisati come alli cinque dell’instante in Cambrai fo solennemente publicata la pace fra el Papa, Cesare, re de Franza, re de Ingelterra, et archiduca di Austria, che loro chiamano re de Hungaria, senza denomination nè inclusion della Signoria nostra et altri confederati. … Noi habbiamo tutta la speranza nostra nelle prosperi successi del serenissimo Gran Signor, et è necessario che per liberarne da questo così proximo et imminente periculo, tu debbi sollicitar il magnifico bassa ad penetrar nella Austria, et così come noi li damo particular noticia delle occorrentie de qui, possendo ben cognoscer per la molta prudentia della Signoria sua la necessità nostra, così desideramo haver frequenti advisi del proceder della prefata imperial Celsitudine, li auxilii della qual serano tanto più presti al bisogno nostro, quanto li soi potentissimi exerciti procederano più avanti)

[στο ίδιο, Reg. 53, φύλλο 190 (217)]. Σαρανταοκτώ μέλη τής Γερουσίας ψήφισαν να σταλεί αυτό το κείμενο στον γιο τού δόγη, αλλά 107 ψήφισαν «ότι το θέμα αυτό πρέπει να αναβληθεί μέχρι την επόμενη μέρα» (quod praesens materia differatur in crastinum). Αν και στις 26 Αυγούστου ψηφίστηκε για κάποιο λόγο να χρονολογηθεί η επιστολή στις 23 τού μηνός, δεν είναι σαφές αν στάλθηκε ποτέ. Άλλα κείμενα παρόμοιας σημασίας φαίνεται επίσης ότι απέτυχαν να εξασφαλίσουν ψήφο αποδοχής, αλλά αυτές οι επιστολές καταδεικνύουν την άποψη όχι μικρού μέρους τής Γερουσίας [στο ίδιο, Reg. 53, 190-193 φύλλα (217-220)]. Παρ’ όλα αυτά ο δόγης και η Γερουσία είχαν στείλει κάποια επιστολή προς τον Λοντοβίκο Γκρίττι στις 25 Αυγούστου, όπως προκύπτει από την αναφορά στην «τελευταία δική μας στις 25 τού περασμένου μήνα» (le ultime nostre de XXV del preterito) σε επιστολή προς Γκρίττι στις 9 Σεπτεμβρίου [φύλλο 199 (226)].

[←61]

W. F. A. Behmauer (επιμ.), Sulaiman des Qesetzgebers (Kanuni) Tagebuch auf seinem Feldzuge nach Wien, Βιέννη, 1858, σελ. 5-6, 16-21. Jos. Von Hammer-Purgstall, Gesch. d. osman. Reiches, iii (1828, ανατυπ. 1963), 81-84, 647-49, μεταφρ. J. J. Hellert, v( 1836), 114-18, 445-49. Εκ παραδρομής ο Hammer χρονολογεί την υποδοχή τού Ζαπόλυα από τον σουλτάνο στις 20 Ιουλίου. Ο J. W. Zinkeisen, Gesch. d. osman. Reiches in Europa, ii (1854), 682-83 χρονολογεί το γεγονός στις 20 Αυγούστου, όπως και οι Behmauer, ό. π., σελ. 5 και Ursu, La Politique orientale de François Ier (1515-1547), σελ. 49. Όμως το ημερολόγιο τού δόγη το τοποθετεί στις 19 Αυγούστου [επιμ. Hammer, iii, 648, μεταφρ. Hellert, v, 448 και επιμ. Behmauer, σελ. 16-17]. Στο μουσουλμανικό ημερολόγιο η 14 τού μήνα Dhu-l-Hijja, έτους Εγείρας 935 αντιστοιχεί με τις 19 Αυγούστου 1529 στο δυτικό ημερολόγιο.

Ενετικές επιστολές έγραφαν ότι οι Τούρκοι είχαν παλουκώσει τούς Γερμανούς στρατιώτες στη Βούδα [Sanudo, Diarii, lii, 63, 65 και πρβλ. στήλη 349]. Από το Βελιγράδι στις 13 Νοεμβρίου 1529 ο Σουλεϊμάν έγραψε στους Ενετούς τη δική του περιγραφή τής κατάκτησης τής Ουγγαρίας και τής κατάληψης τής Βούδας [στο ίδιο, στήλες 370-72], για το οποίο βλέπε, πιο κάτω, σελ. 332. Ο Αντόνιο Ρινκόν επέστρεψε στην Πολωνία το καλοκαίρι τού 1529 και ύστερα συνέχισε προς Ουγγαρία. Οι Πολωνοί παρακολουθούσαν την τουρκική εκστρατεία (και τις δραστηριότητες τού Ρινκόν) με μεγάλη προσοχή [Acta Tomiciana, XI (1901), αριθ. 187, 189, 195, 240, 255, 272-73, 275-76, 283-84, 288, 305, 314, 333, 335, 342, 348, 354, 357, 359, 361, 363, 365, 369-71, 379, 385, 397-98, 401-2, 404-5 και 434-35]. Ο Πέτερ Τομίτσκι φαίνεται ότι πίστευε ότι ο Σουλεϊμάν είχε περισσότερους από 500.000 άνδρες στον στρατό του! [στο ίδιο, XΙ, αριθ. 369-71, 397].

[←62]

Σε χωρίς ημερομηνία επιστολή (γραμμένη στα τέλη Ιουλίου. 1529) ο γιος τού δόγη Λοντοβίκο Γκρίττι πληροφορούσε την ενετική κυβέρνηση ότι ο τουρκικός στρατός είχε περάσει από το Βελιγράδι με «175.000 άνδρες συνολικά» [Sanudo, Diarii, LI, 333], αλλά οι αναφορές των ανθρώπων τής εποχής είναι ακόμη λιγώτερο αξιόπιστες από εκείνες των συγχρόνων ιστορικών. Πρβλ. Hammer, Gesch. d. osman. Reiches, iii, 86 και μεταφρ. Hellert, Hist. de l’ empire ottoman, v, 121, 122, με την εισαγωγή παραγράφου που περιλαμβάνει τη δήλωση ότι «το πυροβολικό των πολιορκημένων, που περιλάμβανε εβδομηνταδύο μόνο κανόνια, ήταν σχεδόν το ένα πέμπτο εκείνου των Οθωμανών» (l’artillerie des assiégés ne consistant qu’en soixante-douze canons, n’était guère que le cinquième de celle des Ottomans).

Ενετική αναφορά μιλά για 15.000 έμμισθους στρατιώτες στη Βιέννη [Sanudo, lii, 98] και μια άλλη για τα τουρκικά «τετρακόσια μπρούτζινα στόματα (κανόνια) πάνω σε καρότσια» (boche di bronzo sopra le carette quatrocento) [στο ίδιο, στήλη 59], αλλά παρέχει παράλογα μεγάλους αριθμούς για τον τουρκικό στρατό. Γενικές περιλήψεις των γεγονότων τής πολιορκίας, που διασώζονται στον Sanudo, LII, 237-38, 433, θέτουν το μέγεθος τού τουρκικού στρατού στις 120.000, που είναι η πηγή τού Hammer. Μια επίσημη αναφορά από το αυστριακό συμβούλιο πολέμου στη Βιέννη, με ημερομηνία 24 Σεπτεμβρίου 1529, καθώς άρχιζε η πολιορκία, σκιαγραφεί ζοφερή εικόνα των συνθηκών στην πόλη, αλλά δεν παρέχει συγκεκριμένα αριθμητικά στοιχεία [στο ίδιο, στήλες 255-57]. Όμως αναφέρεται αλλού ότι οι Τούρκοι δεν είχαν φέρει στη Βιέννη κατάλληλο πυροβολικό, «του είδους που θα μπορούσε να νικήσει την πόλη» (di sorte alguna di poter bater la città), πιθανώς λόγω των δυσκολιών μεταφοράς [στήλη 3-19]. Υπάρχουν μέρα-τη-μέρα περιγραφές τής πολιορκίας στο Sanudo, LII, 226-28, 237-39 και πρβλ. στο ίδιο, στήλες 228-29, με τούς συνήθεις κολοσσιαίους αριθμούς για το μέγεθος τού τουρκικού στρατού.

Οι αυτόπτες μάρτυρες τρόμαζαν από το ζοφερό θέαμα τής πολιορκίας:

«Γράφουν ότι ποτέ δεν είχαν δει τέτοια σκληρότητα, αφού τα ορύγματα ήσαν γεμάτα από Τούρκους, ενώ και από τούς δικούς μας σκοτώθηκαν πολλοί, αλλά μπόρεσαν να κρατηθούν στη μάχη. … Σκοτώθηκαν μεγάλοι άνδρες και γενναίοι άνθρωποι από τούς δικούς μας, αλλά και από τούς Τούρκους πολύ μεγάλος αριθμός, επειδή οι δικοί μας είχαν τεράστια κανόνια, που προκάλεσαν μεγάλη θνησιμότητα στους Τούρκους»

(Scriveno che non fu mai veduta tanta crudelitade, sono romasi li fossi pieni de Turchi, et de nostri n’è morti assai, ma hanno tenuto tanto la bataia. … Fu morto di grande gente et valenti homeni de li nostri, ma de li Turchi una quantitade grandissima, perchè li nostri haveano grandissime boche di artellarie fece una gran mortalitade de Turchi)

[Sanudo, lii, 171, από επιστολή γραμμένη στο Άουγκσμπουργκ στις 22 Οκτωβρίου 1529].

[←63]

Sanudo, Diarii, lii, 6-7, από επιστολή γραμμένη στο Ούντινε στις 29 Σεπτεμβρίου 1529. Ακριβή στοιχεία ήταν φυσικά αδύνατο να ληφθούν, αλλά μεταγενέστερες ενετικές αναφορές τείνουν να επιβεβαιώνουν αυτή την επιστολή, μερικές φορές δίνοντας τον αριθμό των υπερασπιστών ως περισσότερους από 25.000 [στο ίδιο, στήλες 59, 62, 93, 211, 225, 229, 259]. Ο Φερδινάνδος είχε αποσυρθεί από τη Βιέννη [στο ίδιο, στήλες 31, 93, 98], αν και φερόταν ότι είχε υποσχεθεί να έρθει σε βοήθεια τού λαού του [στήλες 41-42]. Κατά τις λαϊκές φήμες υπήρχαν 300.000 άνδρες στον τουρκικό στρατό και μόνο 10.000 πεζοί στρατιώτες στη Βιέννη για να υπερασπιστούν την πόλη [στήλη 34]. Και φυσικά δεν έλειπαν οι φήμες ότι η Βιέννη είχε πέσει [στήλες 56, 62, 63-64, 75, 116, 139 κλπ.]. Ο Jean de Vandenesse, που ταξίδευε στην ακολουθία τού Καρόλου Ε΄, αναφέρει 250.000 άνδρες στον τουρκικό στρατό [Ιtineraire de Charles-Quint, στο L.-P. Gachard (επιμ.), Collection des voyages des souverains des Pays-Bas, ii (Βρυξέλλες, 1874), 84]. Οι δύο τουρκικές πολιορκίες τής Βιέννης, το 1529 και το 1683, έχουν δώσει αφορμή για βιβλιογραφία σχεδόν τόσο εκτεταμένη, όσο η έξαψη την οποία είχαν κάποτε προκαλέσει. Πριν από περισσότερο από έναν αιώνα o Heinrich Kábdebo, Bibliographie zur Geschichte der beiden Türkenbelagerungen Wien’s, Βιέννη, 1876, κατέγραψε 138 βιβλιογραφικές αναφορές σχετικές με την πρώτη πολιορκία [σελ. 1-40, 128-30] και 341 σχετικές με τη δεύτερη [σελ. 43-128, 130-32]. Υπάρχει μέρα-προς-μέρα περιγραφή τής πολιορκίας τού 1529 από τον Ferdinand Stoller, «Soliman vor Wien», Mitteilungen des Vereines für Geschichte der Stadt Wien, IX-X (Βιέννη, 1929-30), 11, 76 και εκτεταμένη σύγχρονη βιβλιογραφία από τον W. Sturminger, Γκρατς, 1955.

[←64]

(Peter Stern von Labach,) Viennae Austriae urbis nobilissimae a Sultano Saleymano immanissimo Turcarum tyranno immenso curn exerecitu obsessae historia, «Silvanus Ottmar excussit. Augustae Vindelicorum, Anno MDXXX, pridie Idus Augusti». Aυτή η εργασία αποδίδεται συνήθως και λανθασμένα στον Didaco de Sarava [βλέπε Kábdebo, Bibliographie zur Geschichte der beiden Türkenbelagerungen, σελ. 13-14]. Tο αντίγραφο στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη στην Αθήνα φέρει στη σελίδα τίτλων την υπογραφή τού «Stephanus Baluzius Tutelensis». Στην 300^ή επέτειο τής πολιορκίας δημοσιεύτηκε πολύτιμη μονογραφία, με τριάντα παραρτήματα από δυτικές και τουρκικές πηγές, από τον Jos. Von Hammer-Purgstall, Wien’s erste aufgehobene türkische Belagerung, Πέστη, 1829 και πρβλ. τού ιδίου Gesch. d. osman. Reiches, III, 84-89 και τη γαλλική μετάφραση, τομ. V, σελ. 118-28. Τόσο στην αρχική έκδοση τής τελευταίας εργασίας [III, 85, 86] όσο και στη μετάφραση [V, 120, 122] ο Hammer δίνει το μέγεθος τού τουρκικού στολίσκου ως 800 ποταμόπλοια σε ένα σημείο και 400 σε άλλο! Ο Peter Stern [ό. π., χωρίς αρίθμηση φύλλο 8 (τετρασέλιδο Biv)] θέτει τον αριθμό σε 500: «Μετά την 27η Σεπτεμβρίου πεντακόσιοι βαρκάρηδες τού ποταμού εισέβαλαν γρήγορα στη γέφυρα τού Δούναβη, την κατέλαβαν και την πυρπόλησαν…» (Vicesima deinde septima die Septembris nassadistae quingentis velocibus Danubii pontem invasere, occupatum exussere…) [όπως σημείωνε αργότερα ο Hammer, Wien’s… Belagerung, σελ. 20]. Αναφορές στο Sanudo, Diarii, lii, 226, 237,432 λένε ότι υπήρχαν 400 ποταμόπλοια στον τουρκικό στόλο: «Στις 23 τού μηνός [Σεπτεμβρίου 1529] πέρασαν τον Δούναβη 400 σκάφη που ονομάζονται νασσάντε [βλέπε τρεις γραμμές πιο πάνω για τούς βαρκάρηδες-nassadistae], τα οποία επιτέθηκαν στη μεγάλη γέφυρα, η οποία πυρπολήθηκε και καταστράφηκε εντελώς» (A li 23 dito [Septembrio] 1529 vene su per el Danubio 400 barche, chiamate nassade, et quelle assaltorno el gran ponte et quello brusorono et in tuto ruinorono) [πρβλ. Hammer, Wien’s… Belagerung, σελ. 57, από το χειρόγραφο τού Sanudo (αλλά με τη γλώσσα εκσυγχρονισμένη)].

Επιστολή από το Ούντινε με ημερομηνία 25 Οκτωβρίου (1529) φαίνεται ότι ήταν ο πρώτος υπαινιγμός στη Βενετία για την αποτυχία τής τουρκικής επίθεσης πριν από δέκα ή έντεκα μέρες [Sanudo, lii, 104 5, 140-41 και πρβλ. στήλες 154, 163-64, 166, 167-68, 170, 171-72, 202 και 210-11], η οποία υποχρέωσε τον σουλτάνο σε υποχώρηση. Ο Μαρτίνος Λούθηρος έμαθε για το «μεγάλο θαύμα τού Θεού» (magno Dei miraculo) τής υποχώρησης τού δόγη από τη Βιέννη προς την Ουγγαρία αργά τη μέρα στις 26 Οκτωβρίου, όπως φαίνεται από δύο από τις επιστολές του [Weimarer Ausgabe, Briefwechsel, v (1934), αριθ. 1484-85, σελ. 166-68 και πρβλ. αριθ. 1486, 1491-93]. O Λούθηρος δεν ήταν ο μόνος που έβλεπε θαύμα: «Και λένε, στην πραγματικότητα, ότι η σωτηρία αυτής τής πόλης δεν θα οφείλεται σε οποιαδήποτε άλλη αρετή, αλλά σε καθαρό θαύμα τού Θεού!» (Et dicono, per la verità, la salvation de quella cità esser stata non per alcuna altra virtù ma per puro miracolo de Idio!) [Sanudo, lii, 202].

[←65]

Sanudo, Diarii, lii, 169. Ο Κλήμης είχε ανακοινώσει την τουρκική αποτυχία κάτω από τα τείχη τής Βιέννης σε εκκλησιαστικό συμβούλιο πού έγινε την Παρασκευή 29 Οκτωβρίου 1529. Ένα μήνα αργότερα, στις 24 Νοεμβρίου, διαβάστηκε επιστολή από τον Φερδινάνδο, που επιβεβαίωνε την απόσυρση τού δόγη προς τα ανατολικά, αφήνοντας τούς Ζαπόλυα και Λοντοβίκο Γκρίττι στην Ουγγαρία, με πρόθεση πιθανώς να ξεκινήσουν νέα εισβολή στην Αυστρία στις αρχές τής άνοιξης τού 1530 [Arch. Segr. Vaticano, Acta Miscellanea, Reg. 7 (από το Archivum Consistoriale), φύλλα 176, 177, επίσης στο Reg. 31, Acta Consistorialia (1517-1534), φύλλα 231, 232 και στο Acta Vicecancellarii (από το Arch. Consistoriale), Reg. 3, φύλλα 169, 170]:

«Tην Παρασκευή 29 Οκτωβρίου στη Μπολώνια έγινε το πρώτο εκκλησιαστικό συμβούλιο, στο οποίο παρουσιάστηκε από τούς πρέσβεις τού αυτοκράτορα επιστολή που ενημέρωνε ότι ο τουρκικός στρατός είχε καταλάβει την Ουγγαρία, πολιορκούσε τη Βιέννη. Παρότρυνε λοιπόν το Κολλέγιο να σκεφτεί μαζί με την Αγιότητά του, ώστε να προσφέρουν βοήθεια στη Βιέννη. Στο ίδιο εκκλησιαστικό συμβούλιο η Αγιότητά του είπε στο Κολλέγιο ότι ο Θεός θα βοηθήσει να ελευθερωθεί η Βιέννη από την πολιορκία των Τούρκων, με μεγάλη δική τους απώλεια»

(Die Veneris XXIX Octobris Bononie fuit primum consistorium, in quo fuerunt per oratores Cesaris presentate littere nunciantes exercitum Turcorum, capta Ungaria, obsidere Vienne, propterea hortabantur Collegium ut una cum Sanctitate Sua cogitare vellent ut Vienne auxilium afferretur. In eodem consistorio Sanctitas sua nunciavit Collegio Dei auxilio liberatam fuisse Viennam obsidione Turcorum cum magno ipsorum detrimento…)

(πρβλ. σημείωση 76 πιο κάτω.)

«Στις 24 Νοεμβρίου έγινε εκκλησιαστικό συμβούλιο στον συνήθη τόπο, στο οποίο διαβάστηκαν επιστολές σταλμένες από τον βασιλιά τής Ουγγαρίας [Φερδινάνδο], που έλεγαν ότι ο τύραννος των Τούρκαν αποσυρόταν με μεγάλο μέρος τού στρατού από τις επαρχίες του, αφήνοντας τον βοεβόδα [Ζαπόλυα] στην Ουγγαρία και τον γιο τού δόγη τής Βενετίας [Λοντοβίκο Γκρίττι] με μεγάλη τουρκική δύναμη, οι οποίοι, νόμιζε αρχικά, θα εισέβαλαν πραγματικά».

(Die 24 Novembris fuit consistorium in loco consueto, in quo fuerunt lecte littere regis Ungarie nunciantes tirannum Turcarum recessisse cum magna parte exercitus versus eius provincias, relicto bayboda in Ungaria et filio ducis Venetiarum cum magna manu Thurcarum quos putat primo vere invadere)

Πρβλ. Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1529, αριθ. 81.

[←66]

Υπάρχει συνοπτική περιγραφή των γαλλο-ουγγρικών διπλωματικών σχέσεων από το 1526 μέχρι το 1530 στον Ursu, La Politique orientale de François Ier (1515-1547), σελ. 40-50, με καλά συγκεντρωμένη επιλογή των κυρίων πηγών. Οι Τούρκοι είχαν απογυμνώσει την Αυστρία από την τελευταία κότα και το τελευταίο δέντρο [Sanudo, Diarii, lii, 516]. Η αδυναμία τού Φερδινάνδου να πληρώσει τα στρατεύματά του στη Βιέννη, τα οποία είχαν αντέξει στην πολιορκία, τού προκαλούσε ατέλειωτα προβλήματα [στο ίδιο, στήλες 502, 526, 602]. Την εξέγερση στην πόλη ακολούθησε λιποταξία στον Ζαπόλυα. Ο Λούθηρος ανέφερε ότι η Ουγγαρία και η Αυστρία είχαν ερημωθεί. Η Βιέννη είχε διαφύγει εκ θαύματος, αλλά ουσιαστικά είχε καταστραφεί. Η Γερμανία ήταν γεμάτη προδότες, που συμπεροφέρονταν απερίσκεπτα και ανεύθυνα με τούς Τούρκους και ο Κάρολος Ε΄ θα ήταν πιθανώς χειρότερη απειλή για την (ευαγγελική) Γερμανία από εκείνη που ήσαν οι Τούρκοι [Weimarer Ausgabe, Briefwechsel, v, σελ. 175-76]. Υπάρχει ζωηρή περιγραφή τής πολιορκίας τής Βιέννης, που αποδίδει στον Σουλεϊμάν 300.000 ένοπλους άνδρες και αναρίθμητες καμήλες, στη βούλλα τού Κλήμεντος Ζ΄ «για τη μελλοντική μνήμη» (ad futuram rei memoriam), με ημερομηνία 27 Ιανουαρίου 1530, στο Arch. Segr. Vaticano, Reg. Vat. 1440, φύλλα 19-20 «γραμμένη στη Μπολώνια το έτος κλπ. 1529, έξι μέρες πριν από τις καλένδες Φεβρουαρίου, κατά το έβδομο έτος τής παπικής μας θητείας» (datum Bononie anno, etc., 1529, sexto Kal. Februarii, anno septimo).

[←67]

Dumont, Corps universel diplomatique, iv-2 (1726), αριθ, i, σελ. 1-7a. Sanudo, Diarii, LI. 98-99, 106-7, 109-10, 119-20, 127-30, 134, 143-44, 203, 252, 282 και άλλού και πρβλ. στήλες 443-45.

[←68]

Arch. Segr. Vaticano, Reg. Vat. 1440, φύλλο 3,

«γραμμένη στη Μπολώνια το έτος κλπ. 1529, τρεις ημέρες πριν από τις καλένδες Μαρτίου, κατά το έβδομο έτος τής παπικής μας θητείας: … Ιδιαίτερα εκείνοι οι όρκοι σας, τούς οποίους για την ειρήνη και ηρεμία τής χριστιανικής κοινοπολιτείας ευχαρίστως εγκρίναμε, με τούς οποίους θα επιδιώξουμε ευνοϊκές ευκαιρίες. Βέβαια τον τελευταίο καιρό μάς παρουσιάστηκε αίτημα από την πλευρά σας, στο οποίο, αν και άλλα η μεγαλειότητά σας είχε ορκιστεί, ότι τα αγαθά, η περιουσία και τα δικαιώματα τού στέμματος τού βασιλείου τής Γαλλίας ποτέ δεν θα αποξενωθούν, διαμελιστούν ή διαχωριστούν, ενώ αυτός ο δεσμός επιβλήθηκε με όρκο, όμως από εκείνη την ημέρα στην πόλη τού Καμπραί, δηλαδή την πέμπτη ημέρα τού μηνός Αυγούστου τού παρόντος έτους, μεταξύ τής Μεγαλειότητάς σας και τού αγαπημένου μας εν Χριστώ γιου Καρολου, Καθολικού βασιλιά Ρωμαίων και Ισπανίας, εκλεγμένου αυτοκράτορα και αγαπητού σας αδελφού, υπογράφηκε αέναη συνθήκη, από την οποία ακολούθησαν κάποιες μεταβιβάσεις ιδιοκτησίας [η συνθήκη τού Καμπραί περιείχε εδώ κι εκεί κάποια αποξένωση των γαλλικών δικαιωμάτων!], χωρίς τις οποίες η χριστιανική κοινοπολιτεία δεν θα μπορούσε να είναι ήρεμη. Φαίνεται να έχουν γίνει από την ίδια τη Μεγαλειότητά σας για τη δημόσια ασφάλεια, ειρήνη, γαλήνη και ηρεμία, ενώ θα είναι επίσης χρήσιμα για την ορκωμοσία, αντιτιθέμενα επίσης έντονα στη συνείδησή σας και παρέχοντας για τέτοια σωτηρία τής χριστιανικής κοινοπολιτείας…»

(datum Bononie anno, etc., millesimo quingentesimo vigesimo nono, tertio Kal. Decembris, pontificatus nostri anno septimo: …Votis tuis illis presertim per que paci et quieti Christiane reipublice consulitur libenter annuimus, eaque favoribus prosequimur opportunis: Sane pro parte tua nobis nuper exhibita petitio continebat quod licet alias Maiestas tua iuraverit res et bona ac iura a corona regni Francie numquam alienare, dismembrare, aut separare et ad id vinculo iuramenti te astrinxeris, quia tamen in civitate Cameracensi die viz. quinta mensis Augusti presentis anni inter Maiestatem tuam et charissimum in Christo filium nostrum Carolum, Romanorum et Hispaniarum regem Catholicum in imperatorem electum, sororium tuum charissimum, perpetuum foedus firmatum percussumque fuit, in eoque non nulle hinc inde alienationes, sine quibus respublica Christiana tranquilla esse non poterat, facte fuerint visum fuit eidem Maiestati tue pro publica salute, pace, et quiete ac tranquillitate huiusmodi expedire per te prestito iuramento huiusmodi contravenire violensque tue conscientie ac Christiane reipublice huiusmodi saluti providere…).

Ελαφρώς ελαττωματικό κείμενο αυτής τής βούλλας εμφανίζεται στο Τhos. Rymer, Faedera, 3^η εκδ., 10 τόμοι, Χάγη, 1739-45, ανατυπ. 1967, VI-2, σελ. 139 (προηγούμενη έκδοση, xiv, 352) και σημείωση με λάθος ημερομηνία (28 αντί για 29 Νοεμβρίου) στο J. S. Brewer (επιμ.), Letters and Papers… of Henry VIII, iv–3 (1876, ανατυπ. 1905), αριθ. 6066, σελ. 2706.

[←69]

Arch. Segr. Vaticano, Reg. Vat. 1440, φύλλα 4-5, «γραμμένη στη Μπολώνια το έτος κλπ. 1529, δώδεκα μέρες πριν από τις καλένδες Μαρτίου, κατά το έβδομο έτος τής παπικής μας θητείας» (datum Bononie anno, etc., millesimo vigesimo nono, duodecimo Kal. Martii, pontificatus nostri anno septimo). Στις 12 Μαΐου 1526 ο Φερδινάνδος των Αψβούργων είχε γράψει στον Κλήμεντα Ζ΄ ότι ο αυτοκράτορας Κάρολος είχε τακτοποιήσει τις διαφορές του με τον Φραγκίσκο με τούς πιο δίκαιους όρους, «όχι όπως θα εκβίαζε άλλος», και είχε στείλει τον Φραγκίσκο με ευγενικό τρόπο πίσω στην πατρίδα του, «παντρεύοντας αυτόν με τη γαληνοτάτη βασίλισσα Λεονόρα, αγαπημένη μας αδελφή, από το οποίο σφυρηλατείται αιώνια και απαραβίαστη ειρήνη και συμμαχία» (desponsata illi Leonora serenissima regina, nostra charissima sorore, quo pax et fedus percussum aeternior inviolabiliorque sit) [από τα Βατικανά Lettere di principi, τομ, iv, φύλλο 88]. Η αναφορά ήταν στη συνθήκη τής Μαδρίτης (του Ιανουαρίου 1526), που ήταν μάλιστα προσπάθεια εκβιασμού.

[←70]

Arch. Segr. Vaticano, Arm. XLIV, τομ. 8, φύλλο 167 και για το υπόβαθρο των παπικών-αυτοκρατορικών διαπραγματεύσεων σημειώστε στο ίδιο, Acta Miscellanea, Reg. 7, φύλλα 170 και εξής.

[←71]

Arch. Segr. Vaticano, Arm. XLIV, τομ. 8, φύλλα 167-168, «γραμμένη στη Μπολώνια στις 11 Νοεμβρίου 1529» (datum Bononiae die XI Novembris, MDXXIX) και πρβλ. Brewe, Letters and Papers… of Henry VIII, iv-3, αριθ. 6056, σελ. 2703, αλλά oι συνθήκες στην Ιταλία δεν βελτιώνονταν ιδιαίτερα. Συνεχιζόταν ο πόλεμος, όπως και η πείνα, ο λοιμός και η τουρκική απειλή [Reg. Vat. 1440, φύλλο 32, «datum Bononie anno, etc., 1529»].

[←72]

Eugenio Alberi (επιμ.), Relazioni degli ambasciatori veneti al Senato, σειρά II, τομ. IΙΙ (Φλωρεντία, 1846), σελ. 263, από αναφορά τού Κονταρίνι προς την Ενετική Γερουσία στις 8 Μαρτίου 1530. Βλέπε επίσης Carlo Bornate (επιμ.), Historia vite et gestorum per dominum magnum cancellarium (Mercurino Arborio di Gattinara), στο Miscellanea di storia italiana, 3η σειρά, XVII (Τορίνο, 1915), σελ. 376-77 για το δρομολόγιο τού Καρόλου από Βαρκελώνη προς Γένουα και ιδιαίτερα Giacinto Romano (επιμ.), Cronaca del soggiorno di Carlo V in Italia (dal 26 Luglio 1529 al 25 Aprile 1530), Μιλάνο. 1892, σελ. 75 και εξής. Συγγραφέας τού Cronaca εμφανίζεται να είναι κάποιος Luigi Gonzaga di Borgoforte, εξάδελφος τού μαρκησίου Φεντερίκο τής Μάντουα. Για την τουρκική προσέγγιση στη Βιέννη πρβλ. στο ίδιο, σελ. 92-93, 99-100 και για την επακόλουθη υποχώρησή τους «σχεδόν σε φυγή» (quasi in fuga) στο ίδιο, σελ. 102-3, 149-50.

[←73]

Sanudo, Diarii, LI, 398-403 και πρβλ. στήλες 411, 418, 427 και LII, 88, 89, 112-13, 120, 136. Brown, Calendar of State Papers… Venice, iv, αριθ. 499, σελ. 227-28 και πρβλ. αριθ. 507. Στις 9 Σεπτεμβρίου (1529) ο δόγης Αντρέα Γκρίττι και η Ενετική Γερουσία έγραφαν στον γιο τού δόγη Λοντοβίκο:

«Από την τελευταία επιστολή σας τής 25ης τού προηγούμενου μήνα μάθαμε τον ερχομό τού αυτοκράτορα στη Γένουα και ότι από εκεί πρόκειται να πάει στην Πιατσέντσα. Τώρα σάς αναφέρουμε ότι ο αυτοκράτορας στη Γένουα έχει ορκιστεί και δημοσιεύσει την ειρήνη ανάμεσα στο ίδιο, τον πάπα, τον βασιλιά τής Γαλλίας, τον βασιλιά τής Αγγλίας και τον αρχιδούκα τής Αυστρίας, εξαιρώντας τη Σινιορία μας και τούς άλλους συμμάχους. Και στις 30 τού προηγούμενου μήνα αναχώρησε από τη Γένουα και από ώρα σε ώρα αναμένεται να γίνει γνωστό ότι έχει φτάσει στην Πιατσέντσα. Είμαστε βέβαιοι ότι έχει στείλει πρεσβευτές σε όλους σχεδόν τούς ηγεμόνες τής Ιταλίας, διαβεβαιώνοντας ότι θέλει ειρήνη με όλους, αλλά παρ’ όλα αυτά προωθεί τούς άνδρες του που έρχονται από τη Γερμανία, οι οποίοι περνούν μέσα από το Βερονέζε, όπου προκαλούν μεγάλη ζημιά…»

(Per le ultime nostre de XXV del preterito haverai inteso la venuta di Cesare a Genoa, et che de lì devea venir a Piasenza. Hora ti significamo come Cesare in Genoa ha iurato et fatto publicar la pace fra lui, il pontifice, re de Franza, re de Angelterra, et archiduca de Austria, exclusa la Signoria nostra et li altri confederati. Et alli XXX del preterito partì da Genoa, et de hora in hora si expetta intender che ‘l sia gionto a Piasenza. Siamo certificati che ‘l ha seco li ambassatori de quasi tutti li potentati di Italia, affirmando voler pace cum ognuno, ma tuttavia fa proceder le gente sue venute de Alemagna, le qual passano per il Veronese, ove fano molti danni…).

Ο Κάρολος Ε΄ ένωνε τις δυνάμεις του στην Ιταλία και

«έχοντας τη δυνατότητα να έρθει μέσω Πιατσέντσα πάνω από το κράτος μας σε λιγότερο από δύο μέρες, παραδεχόμαστε ότι βρισκόμαστε και πάλι σε προφανή κίνδυνο, επειδή θα είναι πολύ δύσκολο να μπορέσουμε από μόνοι μας να τούς αντισταθούμε. Και εκτός από αυτό έχουμε ενημερωθεί ότι ο Αντρέα Ντόρια συγκέντρωσε τις γαλέρες που βρίσκονται στη Γένουα, δηλαδή τις δικές του, εκείνες τής Ισπανίας και τής Σικελίας, οι οποίες, υπολογίζοντας τις 12 γαλέρες που υποσχέθηκε ο βασιλιάς τής Γαλλίας στον αυτοκράτορα γι’ αυτή την ειρήνη, θα είναι συνολικά 47, ενώ λένε ότι αυτός ο Ντόρια θα πάει σε εκείνον τον Κόλπο [την Αδριατική] από την Απουλία…» [Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλα 199-200 (226-227)].

(possendo venir da Piasenza sopra il stato nostro in meno di due giornate, ne convenimo ritrovar in manifesto pericolo, perciochè è difficillimo che noi soli possiamo resisterli. Et oltra de ciò siamo advisati che Andrea Doria faceva impalmar le galie che se ritrovano a Genoa, viz., le sue, quelle de Spagna, et de Sicilia, le quale computate galie XII che ha promesso il re de Franza a Cesare per la ditta pace serano in tutto galie XLVII, et dice che esso Doria die venir in questo Colpho nella Puglia…)

[←74]

Sanudo, Diarii, LI, 540.

[←75]

Fr. Dittrich, Regesten und Briefe des Cardinals Gasparo Contarini (1483-1542), Μπράουνσμπεργκ (Μπράνιεβο), 1881, αριθ. 217-25, σελ. 65-69. Επίσης σημειώστε Dittrich, Gasparo Contarini, Μπράουνσμπεργκ, 1885, ανατυπ. Νόυκουπ, 1972, σελ. 177-81, Sanudo, Diarii, lii, 78, 94, 107-8, 112-13, 118-19, 120, 138-39, 142-45, 146-47, 154 και G. Romano, Cronaca del soggionio di Carlo V in Italia (1892), σελ. 100-1.

[←76]

A. Von Gévay, Urkunden und Actenstücke zur Geschichte der Verhältniße zwischen Oesterreich, Ungarn und der Pforte (βλέπε πιο πάνω, Κεφάλαιο 7, σημείωση 63), τομ, i, μέρος 3 (Βιέννη, 1840), αριθ. xxiv, σελ. 49-50 και σημειώστε Sanudo, Diarii, lii, 138-39, 154: «…ο στρατός τού Άρχοντα Τούρκου, αφού έδωσε 13 μάχες στη Βιέννη και βρίσκεται σε κακή κατάσταση, αποσύρθηκε από την επιχείρηση» (…lo exercito del Signor turco, da poi dato 13 bataie a Viena et esser stà mal trattato, si era levato da la impresa). Πρβλ. στο ίδιο, στήλες 160-61, 163-65, 167-70, 171-72, 210-11.

Τα νέα έφεραν ανακούφιση στους καρδιναλίους στη Μπολώνια [Arch. Segr. Vaticano, Acta Consistorialia: Acta Miscellanea, Reg. 31, προηγουμένως Arm. XII, τομ. 122: Annο 1517 ad 1534, Acta Consistorialia diversa, φύλλο 231, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση]:

«Στη Μπολώνια, την Παρασκευή 29 Οκτωβρίου 1529, έγινε το πρώτο εκκλησιαστικό συμβούλιο, στο οποίο παρουσιάστηκε από τούς απεσταλμένους τού αυτοκράτορα επιστολή, που ανέφερε ότι ο τουρκικός στρατός κατέλαβε την Ουγγαρία και πολιορκούσε τη Βιέννη. Ως εκ τούτου παρότρυναν το Κολλέγιο να θελήσουν μαζί με την Αγιότητά του να εξετάσουν την προσφορά βοήθειας στη Βιέννη. Στο ίδιο εκκλησιαστικό συμβούλιο η Αγιότητά του είπε στο Κολλέγιο ότι με τη βοήθεια τού Θεού θα ελευθερωθεί η Βιέννη από την πολιορκία των Τούρκων, με μεγάλες δικές τους απώλειες»

(Bononie Veneris 29 Octobris 1529 fuit primum consistorium in quo fuerunt per oratores Cesaris presentate littere nunciantes exercitum Turcarum, capta Ungaria, obsidere Viennam; propterea hortabantur Collegium ut una cum Sanctitate sua cogitarentur velle ut Vienne auxilio aufferetur. In eodem consistorio Sanctitas sua nunciavit Collegio Dei auxilio liberatam fuisse Viennam obsidione Turcarum cum magno ipsius [sic] detrimento).

Στις 17 Δεκεμβρίου 1529 το Ιερό Κολλέγιο πληροφορήθηκε για την επιβολή γενικής εισφοράς τόσο στον κλήρο όσο και στον λαό «για βοήθεια προς τον βασιλιά Ουγγαρίας στις τουρκικές υποθέσεις» (idque pro subventione Regis Ungarie in rebus Turcicis) [στο ίδιο, φύλλο 233]. Πρβλ. Acta Vicecancellarii, Reg. 3, φύλλα 169, 171-172 και Reg. 4, φύλλα 38, 40.

[←77]

Dittrich, Regesten u. Briefe, αριθ. 226, σελ. 70 και Gasparo Contarini (1885, ανατυπ. 1972), σελ. 184-85. Στις επιστολές τους προς την Ισταμπούλ ο δόγης Αντρέα Γκρίττι και η Γερουσία υπογράμμιζαν (όπως έκαναν και οι Τούρκοι) την κατάκτηση τής Ουγγαρίας από τον σουλτάνο και προσπερνούσαν την αποτυχία στη Βιέννη, αλλά κανένας στη λιμνοθάλασσα δεν αποτύγχανε να καταλάβει, ότ η Βενετία ήταν τώρα πιο εκτεθειμένη σε επίθεση από τούς φιλο-αυτοκρατορικούς. Σημειώστε τις επιστολές τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Λοντοβίκο Γκρίττι με ημερομηνία 2 και 26 Νοεμβρίου 1529 [Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλα 223-24 (250-51)]:

«[Οι επιστολές σας] υπήρξαν ευγνώμονες, γιατί μάς ενημέρωσαν με μεγάλη ικανοποίηση τής ψυχής μας για την ασφάλεια και ευημερία τού γαληνότατου Μεγάλου Άρχοντα και για τις ευτυχείς προόδους του, έχοντας αποκτήσει το βασίλειο τής Ουγγαρίας και έχοντας αναθέσει αυτό ελεύθερα στον γαληνότατο βασιλιά Ιωάννη [Ζαπόλυα], ενέργεια πραγματικά αντάξια μεγαλόψυχου αυτοκράτορα, έχοντας αιωνίως υποχρεώσει τον εν λόγω γαληνότατο βασιλιά μέσα από αυτό το ασύγκριτο πλεονέκτημα … [ο Λοντοβίκο έπρεπε να συγχαρεί τον σουλτάνο Σουλεϊμάν, τον Ιμπραήμ πασά και τούς άλλους πασάδες για] «αυτή την ευτυχισμένη επιτυχία» (tal felici successi). Και θα κάνετε επίσης την κατάλληλη χειρονομία για να δώσετε συγχαρητήρια στον γαληνοτάτο βασιλιά Ιωάννη εξ ονόματός μας, για την ανάκτηση τού βασιλείο του σύμφωνα με την κοινή επιθυμία…»

(ne sono state gratissime per haver inteso con grande satisfattione del animo nostro la incolumità et prosperità del serenissimo Gran Signor et felici progressi soi, havendo acquistato il regno di Hungaria et quello liberamente consignato al serenissimo re Zuanne operatione in vero degna de magnanimo imperator, di haversi perpetuamente devincto ditto serenissimo re mediante tal incomparabil beneficio… Et farai parmente quel officio si conviene di congratularti con il serenissimo re Zuanne in nostro nome, di haver recuperato il regno suo secondo il commune desiderio…)

«Επιπλέον λέμε επίσης με τη Γερουσία ότι η Σινιορία μας έμαθε με μεγάλη ικανοποίηση την εκλογή σας ως επίσκοπος Άγκρια [δηλαδή Έγκερ, Έρλαου στην Ουγγαρία, για το οποίο πρβλ. πιο πάνω, Κεφάλαιο 8, σημείωση 153] και γενικός ταμίας τού προαναφερθέντος γαληνότατου βασιλιά τής Ουγγαρίας … επειδή, λόγω τής εξουσίας που έχετε με τον προαναφερθέντα γαληνότατο βασιλιά, είμαστε βέβαιοι ότι δεν θα παραλείψετε να συνεχίσετε και να συσσωρεύετε τις καλές υπηρεσίες που προσφέρετε ανά πάσα στιγμή για το κράτος μας…»

(Praeterea vi dicemo cum senatu esser stato di molta satisfattione della Signoria nostra haver inteso la elettion vostra in episcopo de Agria et thesorier general del prefato serenissimo re de Hungaria … perchè mediante l’autorità che harete con il prefato serenissimo re siamo certi che non mancarete de continuar et accumular li boni officii da voi fatti in ogni tempo per il stato nostro…).

Τώρα πια η Γερουσία γνώριζε ήδη ότι ο Σουλεϊμάν είχε άρει την πολιορκία τής Βιέννης, πράγμα που τούς οδηγούσε να πιστεύουν ότι ο Κάρολος Ε΄ θα συγκέντρωνε τώρα τη δύναμή του για να θέσει τη Βενετία υπό έλεγχο [στο ίδιο, φύλλα 224 (251), 226 (253), 247 (274), 258 (285)].

[←78]

Dittrich, Regesten u. Briefe, αριθ. 230, σελ. 71-72. Ο Κάρολος υποδέχθηκε τον Κονταρίνι, τον οποίο γνώριζε καλά, με πολύ φιλικό και ευγενικό τρόπο, αλλά αντιμετώπισε άσχημα (malissima ciera) τούς Μιλανέζους και Φλωρεντινούς απεσταλμένους όταν τον πλησίασαν. Η στέψη στη Μπολώνια προκάλεσε έκπληξη στη Ρώμη, όπως έγραφε ο Κονταρίνι στη Γερουσία: «Αφού ο αυτοκράτορας στέφθηκε στη Μπολώνια και όχι στη Ρώμη, δεν θα τον αποκαλούμε Αυτοκράτορα Ρωμαίων, αλλά Αυτοκράτορα Βονωνίων!» (Incoronandosi Cesare a Bologna et non a Roma, non lo chiamaremo Imperator Romanorum, ma Imperator Bononiensium!). Πρβλ. Sanudo, Diarii, lii, 192-93, 201.

[←79]

Sanudo, Diarii, lii, 180-99, 200-1, 205-6, 259-80, Brown, Cal. State Papers…, Venice, IV αριθ. 524, σελ. 234-36. Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1529, αριθ. 82-84. Πρβλ. G. Constant, «Les maîtres de cérémonies du XVIe siècle: leurs Diaires», Mélanges d’ Archeologie et d’ Histoire, xxiii (1903), 170-72 και για τον Μαρτινέλλι βλέπε Carlo Grigioni, «Biagio da Cesena», Studi Romagnoli, V (1954), 349-88. Tόσο ο Κλήμης όσο και ο Κάρολος κατέλυσαν στο «Palazo grande della Communità», όπως αναφέρεται στον Romano, Cronaca del soggiorno di Carlo V in Italia, σελ. 101, 114, 124, 126, όχι στο (μικρό) Palazzo del Podestà στην πλατεία απέναντι από την εκκλησία τού Σαν Πετρόνιο, όπως αναφέρει ο Hayward Keniston, Francisco de los Cοbοs, Πίτσμπουργκ, 1959, σελ. 130. Tο Palazzo del Podestà ήταν πολύ μικρό για να χωρέσει τούς 400-500 αυτοκρατορικούς φρουρούς, που υπήρχαν «συνεχώς στο παλάτι» [Romano, ό. π., σελ. 126].

[←80]

Brown, Cal. State Papers…, Venice, iv (1871), αριθ. 522, σελ. 233-34, Dittrich, Regesten u. Briefe, αριθ. 227, σελ. 70:

«…Ότι αν ο αυτοκράτορας δεν τηρήσει την πίστη, [η Αγιότητά του] θα επιστρέψει αμέσως στη Ρώμη και θα εκτυπώσει τη συμφωνία που έχει γίνει με την αυτοκρατορική Μεγαλειότητα, έτσι ώστε όλοι να γνωρίζουν ότι έχει εξαπατηθεί από τον αυτοκράτορα»

(…Che si Cesare nοn li serva la fede, è per ritornar subito a Roma, et vol far stampar la capitulatione fatta cum la cesarea Maestà, azo che tuti intendano che serà stà ingannata da Cesare).

[←81]

Sanudo, Diarii, lii, 200-1. Η Βενετία κατείχε τη Ραβέννα μέχρι το 1509 [στο ίδιο, στήλη 286].

[←82]

Sanudo, lii, 212 και βλέπε Pastor, Gesch. d. Päpste, iv–2 (ανατυπ. 1956), 385 και σημείωση 4. R. Predelli, Regesti dei Commemoriali, vi (Βενετία, 1903), βιβλίο XXI, αριθ. 83, σελ. 203-4, παπικό σημείωμα στις 14 Νοεμβρίου (1529), που αναγνωρίζει την ενετική απόφαση επιστροφής τής Ραβέννας και τής Τσέρβια στην Αγία Έδρα. Acta Consistorialia (1517-1534), φύλλο 232 και Acta Vicecancellarii (από το Αrchivum Consistoriale), Reg. 3, φύλλο 170, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση:

«Στις 15 Νοεμβρίου έγινε εκκλησιαστικό συμβούλιο στον συνήθη τόπο. … Αναφέρθηκε ότι οι Ενετοί θα επιστρέψουν τα εδάφη τής Εκκλησίας, όπως η Τσέρβια και η Ραβέννα που έχουν καταληφεί από αυτούς».

(Die XV Novembris fuit consistorium in loco consueto. … Relatum fuit Venetos restituere velle terras Ecclesiae, ut puta Cerviam et Rabenam per eos occupatas)

Tα κείμενα τού εκκλησιαστικού συμβουλίου καταγράφονται απρόσεκτα.

[←83]

Sanudo, Diarii, lii, 299, 300-1, 314:

«…Τουλάχιστον λέμε ότι γνώμη μας είναι να υπάρξει ειρήνη και συμμαχία όπως έχουμε γράψει, δηλαδή θα δώσουμε στον πάπα τη Ραβέννα και την Τσέρβια, στον αυτοκράτορα τα εδαφη που κατέχουμε στην Απουλία μαζί με το πυροβολικό, όπως ήσαν αυτά τα εδάφη, όταν τα αποσπάσαμε…».

(…per tanto li dicemo nostra opinion esser far la paxe et liga come li havemo scrito, videlicet daremo al papa Ravenna et Zervia, a Cesare le terre tenimo in la Puia con le artellarie, come erano queste terre quando le tolessemo…)

Όμως ο Κονταρίνι είχε ακόμη δυσκολίες προς τακτοποίηση τόσο με τον πάπα όσο και με τον αυτοκράτορα [στο ίδιο, στήλες 377-78, 381]. Για τις διαπραγματεύσεις τού Κονταρίνι για ειρήνη και τις οδηγίες τής Γερουσίας προς αυτόν βλέπε Sen. Secreta, Reg. 53, ιδιαίτερα φύλλα 237 και εξής (264 και εξής.). Αντικαταστάθηκε στην ενετική «πρεσβεία» προς τον πάπα από τον Αντόνιο Σουριάν, τού οποίου το έγγραφο αποστολής έχει ημερομηνία 21 Ιανουαρίου 1530 [στο ίδιο, φύλλα 268-269 (295-296)].

[←84]

Sanudo, Diarii, lii, 359-60. Οι Ενετοί παρέμεναν σε στενή και φιλική επαφή με τούς Τούρκους [στο ίδιο, στήλες 361-62]. Στις 9 Ιανουαρίου 1530 ο Ρέντσο ντα Τσέρι εμφανίστηκε ενώπιον τού Κολλέγιου στη Βενετία. Είχε μαζί του δέκα Ναπολιτάνους κυρίους τής «Ανδεγαυής» (Γαλλικής) παράταξης. Είχαν φύγει από το Τράνι στις 15 Δεκεμβρίου [στήλη 468].

[←85]

Η Κα Ντάντολο χρονολογείται από τα μέσα τού 15^ου αιώνα. Είναι το σημερινό ξενοδοχείο Danieli Royal Excelsior. Η άφιξη τού Γιουνούς μπέη στη Βενετία αναφέρθηκε σύντομα στους Κλήμεντα και Κάρολο στη Μπολώνια [Romano, Cronaca del soggiomo di Carlo V in Italia, σελ. 157-59, τού οποίου όμως η περιγραφή τού σκοπού τής πρεσβείας τού Γιουνούς είναι ανακριβής].

[←86]

Είκοσι χρόνια αργότερα βρίσκουμε τον Τζιρολάμο Τσιβράν να διδάσκει τουρκικά στον Ραφφαέλε Κορνέρ, νοτάριο στα ενετικά κυβερνητικά γραφεία: «…και έχει ήδη κερδίσει αρκετά μαθαίνοντας την τουρκική γλώσσα από τον πιστότατό μας Τζιρολάμο Τσιβράν» (…et ha za fatto bon profitto nel imparar la lengua turcha dal fidelissimo nostro Ηieronymo Civrano) [Sen. Secreta, Reg. 66, φύλλο 96 (116)]. Ο Τσιβράν καλούνταν συχνά ως μεταφραστής [πρβλ. Sanudo, Diarii, LV, 36 και LVΙI, 323-24, 413 και αλλού].

[←87]

Sanudo, Diarii, LΙΙ, 367, 370-72 και σημειώστε στήλη 529. Στο μουσουλμανικό ημερολόγιο η 25 Σεπτεμβρίου 1529 αντιστοιχεί με 21 al-Muharram. A. H. 936.

[←88]

Το κείμενο τής (μάλλον περίπλοκης) συνθήκης τής 23^ης Δεκεμβρίου 1529 υπάρχει στο Dumont, Corps universel diplomatique, iv-2 (1726), αριθ. XL, σελ. 53-58. Υπάρχει περίληψη στον Predelli, Regesti dei Commemoriali, vi (1903), βιβλίο XXI, αριθ. 84, σελ. 204-6 και πρβλ. Arch. di Stato di Venezia, Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλα 255 και εξής (282 και εξής), 261 και εξής (288 και εξής). Η αυτοκρατορική συμφωνία με τον δούκα τού Μιλάνου υπογράφτηκε περίπου στις 4:00 μ.μ. και εκείνη με τη Βενετία στις 6:00 μ.μ. [Sanudo, Diarii, lii, 382 και βλέπε στήλες 383-86]. Οι Ενετοί δεν επρόκειτο ποτέ να κινηθούν εναντίον των Τούρκων, όπως ήσαν έτοιμοι να γράψουν στον σουλτάνο, «επειδή θέλουμε να επιμείνουμε στην καλή ειρήνη μας» (perchè volemo perseverar in la nostra bona paxe) [Sanudo, Diarii, lii, 332 και πρβλ. στήλη 393].

Για τις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην ειρήνη τής Μπολώνια και στην ίδια τη συνθήκη, βλέπε ιδιαίτερα το «Maneggio della pace di Bologna tra Clemente VII, Carlo V, la Repubblica di Venezia, e Francesco Sforza» στο Eugenio Alberi, Relazioni degli Ambasciatori veneti, σειρά II, τομ. IΙΙ (1846), σελ. 147 και εξής, 217 και εξής, 227, 247 και εξής, ενώ για την παρουσία τού Tούρκου απεσταλμένου Γιουνούς μπέη στη Βενετία, στο ίδιο, σελ. 221, 231, 236.

[←89]

Sanudo, Diarii, l, 175: «…perchè il papa doveria atender a libri et cose ecclesiastiche et il stado lassar a l’imperador ch’è suo».

[←90]

Στις 27 Ιανουαρίου 1530 (ενετική χρονολόγηση 1529) ο δόγης και η Γερουσία πληροφορούσαν τον Ενετό πρεσβευτή και τον υποβαΐλο στην Ισταμπούλ,

«ότι ο εν λόγω δούκας τού Μιλάνου είναι αναγκασμένος να δώσει στον αυτοκράτορα μέσα σε ένα έτος 300.000 δουκάτα, για τα οποία ο αυτοκράτορας θα κρατά υπό την προσοχή του το κάστρο τού Μιλάνου και τού Κόμο, έχοντας αναθέσει όλο το υπόλοιπο κράτος στον τοποτηρητή τού προαναφερθέντα δούκα τού Μιλάνου, και όταν ολοκληρωθεί η εκταμίευση τού εν λόγω ποσού των 300.000 δουκάτων στον προαναφερθέντα χρόνο τού ενός έτους, ο αυτοκράτορας θα εκχωρήσει αυτό το κάστρο και το Κόμο. Είναι επίσης υποχρεωμένος ο εν λόγω δούκας τού Μιλάνου για την ανάθεση που έκανε στον αυτοκράτορα να δώσει 500.000 δουκάτα, προς 50.000 δουκάτα τον χρόνο. Περαιτέρω σάς ενημερώνουμε ότι είμαστε υποχρεωμένοι να δώσουμε στον αυτοκράτορα τα χρήματα που υποσχεθήκαμε με τη συνθηκολόγηση που έγινε με αυτόν το 1523, για την οποία είχε τότε ενημερωθεί αυτή η Υψηλή Πύλη, δηλαδή ότι θα δώσουμε 150.000 δουκάτα τώρα και τα άλλα 50.000 δουκάτα σε ένα χρόνο, ενώ το υπόλοιπο των 200.000 δουκάτων υποσχεθήκαμε να το δώσουμε σε 8 χρόνια, δίνοντας κάθε χρόνο 25.000 δουκάτα…»

(che ‘l ditto duca de Milano si è obligato dar a Cesare in termine di anno uno ducati CCC m., per li qual Cesare tiene per cautione sua el castello de Milano et Como, havendo fatto consignar tutto ‘l resto del stato al locotenente del prefato duca de Milano, et fatta la exborsatione della ditta quantità de ducati CCC m. in ditto tempo de uno anno Cesare li die consignar ditto castello et Como. Se ha etiam obligato ditto duca de Milano per la investitura che li ha fatta Cesare de darli ducati D m., a ducati cinquantamille all’anno. Praeterea vi significamo che siamo tenuti dar a Cesare il danaro li promettessemo per la capitulation fatta con lui del MDXXIII, che alhora fu communicata a quella Excelsa Porta, viz., de darli ducati CL m. de presenti et li altri ducati L m. a uno anno, et il restante delli ducati CC m. promessi in anni VIII a ducati XXV m. all’anno…)

[Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλο 272 (299) και πρβλ. φύλλο 277 (304)].

Βλέπε επίσης την επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Λοντοβίκο Γκρίττι, με ημερομηνία 10 Φεβρουαρίου,Στο ίδιο, φύλλο 276 (303). H Γερουσία κρατούσε τον Λοντοβίκο και τον Πιέτρο Ζεν, τον Ενετό πρεσβευτή και υποβαΐλο, καλά ενημερωμένους για τις δραστηριότητες τού Καρόλου Ε΄ [στο ίδιο, Reg. 54, φύλλα 1 και εξής (23 και εξής)].

Βλέπε επίσης Sanudo, Diarii, lii, 326, 327, 333, 347-48 (!), 381, 382, 422-32 και Brown, Cal. State Papers…, Venice, iv, αριθ. 582, 617, σελ. 244, 256-57. Για την ένοπλη σύγκρουση των Φλωρεντινών με τον Κλήμεντα Ζ΄ και τούς φιλο-αυτοκρατορικούς σημειώστε Sanudo, lii, 372-73, 422, 436, 449, 461-62, κλπ., 500-1, 528, 539, 546 και εξής, 565-66, 584-86, 592 και αλλού και liiι, 10, 11-12, 16, κλπ., 275-76 και αλλού.

[←91]

Sanudo, Diarii, lii, 380: «… L’ orator del Signor turco… expose quelo volse…».

[←92]

Sanudo, Diarii, lii, 393. Η συμφωνία με τούς Κάρολο Ε΄ και Φερδινάνδο ήλθε σε κακή ώρα, «κυρίως επειδή ο απεσταλμένος του [δηλαδή τού Τούρκου] βρίσκεται σε αυτά τα εδάφη» (…maxime hessendo el suo orator in questa terra) [στο ίδιο, στήλη 392]. Στις 31 Δεκεμβρίου (1529) ο Τομμάζο Μοτσενίγκο εκλέχτηκε πρεσβευτής στον άρχοντα Τούρκο [στήλες 399, 571].

[←93]

Sanudo, Diarii, lii, 108.

[←94]

Sanudo, Diarii, lii, 435-36, 437 και βλέπε Romano, Cronaca Del Soggiorno di Carlo V in Italia, σελ. 166 και εξής.

[←95]

Sanudo, Diarii, lii, 462-63.

[←96]

Sanudo, Diarii, lii, 466 και για τούς Σοφούς τής Ενδοχώρας (Savi alla Terraferma) βλέπε Giuseppe Maranini, La Costituzione di Venezia dopo la serrata del maggior consiglio, Bενετία και Μιλάνο, 1931, σελ. 333 και εξής.

[←97]

Sanudo, Diarii, lii, 479. Στις 11 Ιανουαρίου (1530) η Γερουσία εξουσιοδότησε το Κολλέγιο να δώσει στον Ρέντσο ντα Τσέρι, «που πηγαίνει σε εκείνη τη χώρα» (venutο in questa terra) και στον Στέφεν Μπρόντεριτς, «απεσταλμένο τού γαληνότατου βασιλιά Ιωάννη τής Ουγγαρίας» (l’ orator del serenissimo re Zuane de Hongaria), κεριά και φαγώσιμα αξίας πενήντα δουκάτων [στο ίδιο, στήλη 481].

[←98]

Sanudo, Diarii, lii, 480, 488-89, 494, 495, 496 και ιδιαίτερα Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλο 267 (294), επιστολή με ημερομηνία 11 Ιανουαρίου 1530 (ενετική χρονολόγηση 1529), «προς γαληνότατο Σουλεϊμάν Σαχ, αυτοκράτορα των Τούρκων» (al serenissimo Suleyman Sach, imperator de Turchi):

«Με πολύ ευχάριστο πνεύμα παραλάβαμε τον υπέροχο Γιουνούς μπέη, απεσταλμένο τής αυτοκρατορικής σας Μεγαλειότητας, ο οποίος έφτασε αυτές τις ημέρες εδώ με επιστολή σας, προερχόμενος από το Βελιγράδι, ο οποίος, πέρα από την ιδιαίτερη συνεκτικότητα αυτής τής επιστολής, έχει σοφά και εύστοχα αναφέρει όλες τις ευτυχείς και ευδαίμονες επιτυχίες τής άριστης εξοχότητάς σας με τον νικηφόρο και ισχυρό στρατό σας, για την τοποθέτηση στον βασιλικό θρόνο στη Βούδα τού γαληνότατου βασιλιά Ιωάννη, που στέφθηκε με το στέμμα ολόκληρου τού βασίλειου τής Ουγγαρίας, καθώς και για τις άλλες ευτυχείς προόδους σας στη Γερμανία, στις οποίες η αυτοκρατορική σας Μεγαλειότητα επέδειξε πλήρως το μεγαλείο και τη μεγαλοψυχία της, τη μεγάλη της καλοσύνη και δικαιοσύνη, από τις οποίες λαμβάνετε αθάνατη δόξα…»

(Cum iucondissimo animo habbiamo raccolto il magnifico Ionusbey, orator di vostra imperial Maestà, questi giorni gionto qui cum le lettere sue, expeditene da Belgrado, el qual ultra la particular continentia di esse lettere ne ha savià et accommodatamente dechiarito tutti li felici et prosperi successi di vostra excellentissima Signoria cum il vittorioso et potentissimo exercito suo, sì nello haver posto nella regal sedia in Buda il serenissimo re Zuane, coronandolo della corona de tutto ‘l regno di Hungaria, come delli altri felicissimi sui progressi in Allemagna, in che la imperial Maestà vostra ha ben dimostrato la grandezza et magnanimità sua, la summa sua bontà, et iustitia, del che la ne receve gloria immortale…).

Για την αποστολή τού Γιουνούς μπέη σημειώστε επίσης στο ίδιο, Reg. 53, φύλλα 258-259 (285-286), 260 (287). Παρά την ικανοποίηση τής Γερουσίας με τη στέψη τού Ιωάννη Ζαπόλυα ως βασιλιά τής Ουγγαρίας, μια βδομάδα αργότερα (στις 17 Ιανουαρίου) αρνήθηκε την έκκλησή του για οικονομική βοήθεια,

«έχοντας εμεις ξοδέψει αναρίθμητο και άπειρο ποσό χρυσού στον προαναφερθέντα ταραχώδη και πολύ δύσκολο πόλεμο, που συνεχίζεται επί είκοσι και περισσότερα χρόνια»

(havendo noi nella preterita turbulente et difficillima guerra per anni XX et più continui spesa una innumerabil et infinita summa de oro)

[στο ίδιο, φύλλα 270-271 (297-298)].

[←99]

Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλα 271-272 (298-299), επιστολή με ημερομηνία 27 Ιανουαρίου 1530 (ενετική χρονολόγηση 1529) και απευθυνόμενη «στον αιδεσιμότατο κύριο Λοντοβίκο Γκρίτι, εκλεγμένο επίσκοπο Άγκρια, ανώτατο ταμία και σύμβουλο τού βασιλιά τής Ουγγαρίας, καθώς και απεσταλμένο στον ίδιο βασιλιά τού αήττητου αυτοκράτορα των Τούρκων, αγαπητό μας γιο:» (Reverendo domino Alovisio Griti electo episcopo Agriensi, summo thesaurario et conciliario regis Hungariae, ac apud invictissimum turcarum imperatorem eiusdem regis oratori, filio nostro carissimo:)

«Παραλάβαμε στις τρεις τού μηνός, κάτω από επιστολή τού κόμη και διοικητή τού Σεμπένικο, τη δική σας επιστολή χρονολογημένη στην ύπαιθρο τής Σεμέντρια στις 27 Νοεμβρίου, η οποία είναι άφθονη και εκφραστική τής βέλτιστης διάθεσης και επιθυμίας που έχετε προς όφελος των υποθέσεών μας. … Έχοντας ο δούκας τού Μιλάνου συμφωνήσει με τον αυτοκράτορα και έχοντας εμείς εγκαταλειφθεί ήδη από τη Γαλλία και απομείνει μόνοι, χωρίς ελπίδα να μπορέσουμε να πάρουμε βοήθεια από κανένα στην ανάγκη μας ότι δεν θα ξεκινούσε επέκταση, ευρισκόμενος ο αυτοκράτορας στη Μπολώνια με ισχυρότατη δύναμη, ο οποίος σε δύο μέρες θα μπορούσε να έρθει προσωπικά εναντίον τού κράτους μας και να το καταστρέψει, πράγμα που αναμφίβολα θα ακολουθήσει, είναι απολύτως απαραίτητο για την επιβίωσή μας να καταλήξουμε σε ειρήνη με τη μεγαλειότητά του, η οποία, είμαστε απολύτως βέβαιοι, θα ικανοποιεί τον γαληνότατο Μεγάλο Άρχοντα, επειδή η διατήρηση τού κράτους μας πρέπει να συντελεί στην τιμή και διευκόλυνση τής αυτοκρατορικής του υψηλότητας…»

(Recevessemo alli tre dell’instante sotto lettere del conte et capitanio de Sibinico le vostre date in campagna de Samandria alli XXVII novembre, le qual sono copiose et expressive della ottima voluntà et desiderio che havete del beneficio delle cose nostre. … Havendosi il duca de Milano accordato cum Cesare, et essendo noi stà abbandonati da Franza et rimasti soli, senza speranza di poter haver adiuto da alcuno al bisogno nostro che non pativa dilatione, ritrovandosi Cesare a Bologna cum potentessime force che in doi giorni haveria possuto venir in persona contro il stato nostro et ruinarlo, come indubbitatamente seria seguito, ne è stato necessariissimo per conservation nostra devenir alla pace cum sua Maestà, che siamo certissimi debba essere di satisfattione al serenissimo Gran Signor, perciochè le conservation del stato nostro convien essere ad honor et commodo di sua imperial Celsitudine…), με τον οποίο οι Ενετοί θα παραμένουν πάντοτε σε ειρήνη, «ως σταθερότατο θεμέλιο τής διατήρησης τού κράτους μας» (come firmissimo fundamento della conservation del stato nostro).

Ο δόγης και η Γερουσία έπαιρναν ως συνήθως μέτρα εναντίον των κουρσάρων στα ύδατα τής Ανατολικής Μεσογείου, ιδιαίτερα τεσσάρων σκαφών που είχαν εξοπλιστεί στη Μασσαλία, αλλά ο επιστάτης (provveditore) τού ενετικού στόλου, καθώς και η αποικιακή κυβέρνηση στον Χάνδακα, είχαν πάρει εντολή

«ότι από καιρό σε καιρό έρχεται κάποια ειδοποίηση από τη Ρόδο, τη Μεθώνη, την Κορώνη και άλλους τόπους τού γαληνότατου Μεγάλου Άρχοντα, από την οποία μαθαίνουμε για τις εν λόγω βάρκες και τα γαλιόνια [δηλαδή τα σκάφη των κουρσάρων, που είχαν εξοπλιστεί στη Μασσαλία]. Έτσι, αν είναι δυνατό, να διαβεβαιώσετε τούς υπηκόους τής αυτοκρατορικής του Μεγαλειότητας και τής δικής μας Σινιορίας ότι αποτελούν ένα πράγμα και το αυτό για την ειλικρινή και απαραβίαστη ειρήνη μας!»

(che de tempo in tempo dagi particular adviso a Rhodi, Modon, Coron, et altri lochi del serenissimo Gran Signor de tutto quello intenderano de ditte barze et gallioni, acciò se possi assecurar li subditi di sua imperial Maestà et della Signoria nostra, che sonno una cosa istessa per la sincera et inviolabil pace nostra!)

[στο ίδιο, Reg. 53, φύλλα 271-272 και σημειώστε φύλλα 235 (262), 264 (291) για τις ύποπτες κινήσεις των τεσσάρων γαλλικών σκαφών]. Οι Γάλλοι είχαν γίνει «ανεπιθύμητα πρόσωπα» (personae non grata) στην Ισταμπούλ μετά την ειρήνη τού Καμπραί.

[←100]

Sanudo, Diarii, lii, 498. Ο Στέφεν Μπρόντεριτς έφυγε από τη Βενετία στις 30 (ή 31;) Ιανουαρίου «πηγαίνοντας στην Πάδουα για να περάσει μερικές ημέρες εκεί» [στο ίδιο, στήλη 530]. Στις 31 τού μηνός έγραψε στους Πέτερ Τομίτσκι και Κρίστοφερ Συντφοβιέτσκι επιστολή με ημερομηνία «από Βενετία, τη τελευταία μέρα τού Ιανουαρίου 1530» (Venetiis, ultima Januarii 1530), με την οποία τούς έδινε τα τρέχοντα νέα, αλλά δεν ανέφερε τη χωρίς αποτέλεσμα προσπάθειά του να πάρει χρήματα από τούς Ενετούς [Acta Tomiciana, XII (1906), αριθ. 34, σελ. 35-36]. Τον Ιούνιο τού (1530) ο Φερδινάνδος έκανε επίσης έκκληση στον πάπα μέσω τού απεσταλμένου του Αντρέα ντα Μπόργκο

«ότι, καθώς επιταχύνεται η επιχείρηση τής Φλωρεντίας [δηλαδή η επιστροφή τής Φλωρεντίας στην εξουσία των Μεδίκων], η Αγιότητά του υποσχέθηκε ότι θα είναι ικανοποιημένος, αν όλοι οι άνδρες τού αυτοκράτορα και εκείνοι τής Αγιότητάς του μεταβούν στη Γερμανία για να προχωρήσουν την επιχείρηση τής Ουγγαρίας εναντίον των Τούρκων»

(che, expedita fusse l’impresa di Fiorenza, soa Santità prometesse esser contenta che tutte le gente cesaree et quelle di soa Santità andaseno in Alemagna per tuor l’impresa di Hongaria contro il Turco)

[Sanudo, liii, 300 και σημειώστε στήλες 313, 327, 350 για τις δραστηριότητες των Αψβούργων εναντίον των Τούρκων].

[←101]

Arch. Segr. Vaticano, Acta Vicecancellarii (από το Arch. Consistoriale), Reg. 3, φύλλο 172 και επίσης στα Acta Consistorialia (1517-1534), στα Acta Miscellanea, Reg. 31, φύλλο 233, με σύγχρονη έντυπη αρίθμηση:

«Τετάρτη 22 Δεκεμβρίου [1529]. … Ο αιδεσιμότατος κύριος τής Σιένα [Τζιοβάννι Πικκολομίνι] ως ένας από τούς αναπληρωτές μαζί με τον αιδεσιμότατο τού Σαν Σεβερίνο [Αντόνιο ντι Σανσεβερίνο] και τον Τσεζαρίνο [Αλεσσάντρο Τσεζαρίνι], οι οποίοι, εμποδιζόμενοι από ασθένεια, δεν ήσαν σε θέση να παραστούν, ανέφερε τον αφορισμό τού κόμη Ιωάννη [Ζαπόλυα], βοεβόδα Τρανσυλβανίας, ως άτομο που έχει σχηματίσει συμμαχία με τον Τούρκο τύραννο, με τις οδηγίες και υποσχέσεις τού οποίου, τότε και τώρα, κατέλαβε ολόκληρο το βασίλειο τού βασιλιά Λουδοβίκου, καίγοντας και καταστρέφοντας, και γι’ αυτούς τούς λόγους αφορίζεται και κρίνεται σύμφωνα με τούς περιλαμβανόμενους όρους, που διαβάστηκαν από τον αιδεσιμότατο πρώτο διάκονο»

(Die Mercurii XXII Decembris [1529]. … Reverendissimus dominus Senensis ut unus ex deputatis cum rεverendissimis de Sancto Severino et Cesarino, qui egritudine impeditus adesse non potuit, retulit super privatione Comitis Johannis, Baiboda [sic] Transilvani, tanquam eius qui iniverit amicitiam cum Thurcarum tiranno, qui ipsius ductu et promissis Regem Ludovicum tunc et nuperrime totum regnum occupaverit, incenderit et deleverit, ex quibus privatus, excommunicatus et declaratus existit iuxta tenorem minute per reverendissimum primum diaconum lecte).

Tο ίδιο κείμενο εμφανίζεται στα Acta Vicecancellarii, Reg. 4, φύλλο 40.

Σημειώστε επίσης Pastor, Gesch. d. Päpste, iv-2 (ανατυπ. 1956), 446-47 και παραρτ. αριθ. 123, σελ. 755, που χρονολογεί λάθος τη βούλλα αφορισμού «Όταν ο τελευταίος βασιλιάς τού ουρανού και τής γης» (Cum supremus coeli terraeque moderator), «γραμμένη στη Μπολώνια, το έτος ενσάρκωσης τού Κυρίου 1529, 11 μέρες πριν από τις καλένδες Ιανουαρίου, κατά το έβδομο έτος τής παπικής μας θητείας» (datum Bononiae, anno incarnationis dominicae (1529)… undecimo kal. Januarii, pontificatus nostri anno septimo) ως 21 Δεκεμβρίου, Χρονολογημένο κείμενο τής βούλλας υπάρχει στα Acta Tomiciana, XII (1906), αριθ. 36, σελ. 36-39 (έπρεπε να είναι στον τόμο XI για να διατηρείται η χρονολογική σειρά των Acta, αν και βέβαια ο Βιντσέντσο Πιμπινέλλα, ο αρχιεπίσκοπος τού Ροσσάνο (1525-1534), που υπηρετούσε στην Κεντρική Ευρώπη ως νούντσιος με λεγατινές εξουσίες, δημοσιοποίησε τη βούλλα στην Πράγα στις 31 Ιανουαρίου 1530). Η διαμαρτυρία τού Ζαπόλυα «εναντίον τού αφορισμού από τον πάπα» (contra excommunicationem papae) παρέχεται στο ίδιο, xii, αριθ. 37, σελ. 39-42.

[←102]

Acta Tomiciana, xii, αριθ. 39, σελ. 43:

«…και γι’ αυτό ρωτηθήκαμε, αν είχαμε εξουσιοδότηση από τούς ηγεμόνες μας να χειριστούμε μια τέτοια επιχείρηση. Όταν όλοι, εκτός από τούς αυτοκρατορικούς και τούς Άγγλους [εκ παραδρομής αντί για Βοημούς; Ούγγρους;], είπαμε ότι δεν είχαμε [εξουσιοδότηση], ζητήθηκε και από τούς υπόλοιπους από εμάς να λάβουμε οδηγίες από τούς κυρίους μας, ώστε να χειριστούμε από κοινού, έχοντας εντολή, τη γενική εκστρατεία εναντίον των απίστων»

(…unde interrogati fuimus, si ad istiusmodi negotium tractandum nobis essent a principibus nostris mandata; quod cum omnes praeter caesarianos et Anglos negaremus, fuit postulatum a nobis reliquis, ut a dominis nostris ad tractandum in commune pro generali expeditione contra infideles mandata obtineremus).

Για τον Ιωάννη Νταντίσκους βλέπε Felipe Ruiz Martín, «Carlos V y la confederación polaco-lituana», Boletín de la Real Academia de la Historia, cxxxiii (1953), ιδιαίτερα σελ. 384-427.

Όταν πέντε περίπου μήνες αργότερα (στις 24 Ιουνίου 1530), ο Κλήμης Ζ΄ απεύθυνε το ίδιο ερώτημα στους πρεσβευτές, αν είχαν τις απαραίτητες «εξουσιοδοτήσεις» για να δεσμεύουν τούς εντολείς τους, «έλαβε καταφατική απάντηση μόνο από τούς εκπροσώπους τού Καρόλου Ε΄ και τού Φερδινάνδου Α’» (erhielt er nur von den Vertretern Karls V. und Ferdinands I. bejahende Antwort) [Pastor, Gesch. d. Päpste, iv–2 (ανατυπ. 1956), 447]. Ο Ερρίκος Η’ είχε λίγο περισσότερο ενθουσιασμό για να βοηθήσει τούς Αψβούργους εναντίον των Τούρκων απ’ όσον είχε ο Φραγκίσκος Α’. O Pastor, στο ίδιο, iv–2, 447-59 έχει περιγράψει (από τις επιστολές τού πρεσβευτή τού Φερδινάνδου στην παπική κούρτη, τού ικανού Αντρέα ντα Μπόργκο) την αφοσίωση τού Κλήμεντος στη σταυροφορία και τις προσπάθειές του να βοηθήσει τούς Αψβούργους εναντίον των Τούρκων κατά τη διάρκεια των ετών 1530-1532, καθώς και τη γαλλική και την αγγλική αντίθεση σε κάθε φιλική προς τούς Αμβούργους χειρονομία ή διορισμό που έκανε ο πάπας [στο ίδιο, ιδιαίτερα σελ. 453, 456, 461-63]. Για το θέμα αυτό βλέπε Karl Stögmann, «Über die Briefe des Andrea da Burgo, Gesandten König Ferdinand’s an den Cardinal und Bischof von Trient Bernhard Cles», στο Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Philos.-Hist. Cl., XXIV-2 (1857), 159-252.

[←103]

Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλο 276 (303). Οι Λουθηρανοί έλεγαν ότι κανένας δεν έπρεπε να ξεκινήσει προετοιμασίες εναντίον των Τούρκων, μέχρι να αντιμετωπιστεί κατάλληλα το θρησκευτικό πρόβλημα (et dicono nove doversi parlare di preparamenti contra il Turco se prima non se determina circa la fede) [Sanudo, Diarii, LIΙΙ, 352]. Αν, θεωρητικά, οι Λουθηρανοί ηγεμόνες χρειαζόταν να μπουν στο πεδίο τής μάχης εναντίον των Καθολικών, δεν ήθελαν να έχουν ξοδέψει τη δύναμή τους εναντίον των Τούρκων.

[←104]

Στο ίδιο, Reg. 53, φύλλο 277 (304).

[←105]

Arch. Segr. Vaticano, Acta Miscellanea, Reg. 7, φύλλο 184. Acta Consistorialia (1517-1534), στο ίδιο, Reg. 31, φύλλο 235. Acta Vicecancellarii (από το Archivum Consistoriale), Reg. 3, φύλλο 175. Ο Ένκεφοϊρτ, ο καρδινάλιος τής Τορτόζα (Dertusensis, στην Ισπανία), είχε γίνει καρδινάλιος στη μοναδική προαγωγή τού Αδριανού ΣΤ’ στις 10 Σεπτεμβρίου 1523 [Eubel, IΙΙ (1923), 18, όπως έχουμε σημειώσει πιο πάνω, Κεφάλαιο 6, σελ. 220].

[←106]

Arch. Segr. Vaticano, Acta Miscellanea, Reg. 7, φύλλο 185, Acta Consistorialia (1517-1534), φύλλο 235, Acta Vicecancellarii, Reg. 3, φύλλα 175-176 και πρβλ. Raynaldus, Ann. eccl., ad ann. 1530, αριθ. 6 και εξής.

[←107]

Ο Sanudo, Diarii, lii, 553, 569, 581, 588, 592, 593-94, 603-19, 624-79 διασώζει πολλές περιγραφές τής εποχής για τις δύο στέψεις τού Καρόλου Ε΄, με το σιδηρούν στέμμα τής Λομβαρδίας, που είχε μεταφερθεί από τη Μόντσα για αυτόν τον σκοπό [στο ίδιο, στήλη 605] και με χρυσό στέμμα, σαν εκείνο που έπαιρναν οι αυτοκράτορες όταν στέφονταν στη Ρώμη, μαζί με το τελετουργικό (ceremoniale) [στήλες 657-79], που περιλάμβανε τον αξιοσημείωτο όρκο που θα ορκιζόταν ο αυτοκράτορας στον πάπα [στήλες 606, 659]. Βλέπε επίσης την πολύ λεπτομερή περιγραφή τής «σιδηράς στέψης» (coronatione ferrea) και τής αυτοκρατορικής στέψης στο Romano, Cronaca del soggiorno di Carlo V in Ιtalia, σελ. 191-223, ιδιαίτερα σελ. 202 και εξής. Οι Κλήμης Ζ΄ και Κάρολος είχαν προσεγγίσει, όπως είδαμε, στην ονομαζόμενη ειρήνη τής Βαρκελώνης [Sanudo, lii, στήλες 443-45, 471-72, 478]. Μερικό κείμενο τής ειρήνης τής Βαρκελώνης υπάρχει στο Arch. Segr. Vaticano, A. A. Arm. LXVIII, αριθ. 60 28, μεταγενέστερο επικυρωμένο αντίγραφο και σημειώστε Arch. di Stato di Venezia, Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλο 275 (302).

Τους ανθρώπους τής εποχής γοήτευαν οι τελετές που συνόδευαν τη συνάντηση τού πάπα και τού αυτοκράτορα και ιδιαίτερα εκείνες που χαρακτήριζαν τη στέψη. Πρβλ. Jean de Vandenesse, Journal des voyages de Charles-Quint, στο L.-P. Gachard (επιμ.), Collection des voyages des souverains des Pays-Bas, ii (Βρυξέλλες, 1874), 85-94 και ο παπικός ιστορικός Ludwig von Pastor φαίνεται όχι λιγώτερο γοητευμένος [Gesch. d. Päpste, iv–2 (ανατυπ. 1956), 383-87, με άφθονες αναφορές]. Σημειώστε επίσης Manuel de Foronda y Aguilera, Estancias y viajes del Emperador Carlos V, Μαδρίτη, 1914, σελ. 336-39. Όμως οι Αψβούργοι είχαν τότε το άγχος να ρυθμίσουν εκεχειρία με την Πύλη, αν αυτό μπορούσε να γίνει χωρίς να αποδεικνύει τη δική τους αδυναμία [πρβλ. την επιστολή τού Καρόλου από τη Μπολώνια προς τον Φερδινάνδο, με ημερομηνία 11 Ιανουαρίου 1530, στο Lanz, Correspondent des Kaisers Karl V., i, αριθ. 131, σελ. 361 και εξής], όταν πια η Ενετική Γερουσία ομολογούσε βαθύτατη φιλία για τον Ιωάννη Ζαπόλυα, «βασιλιά Ουγγαρίας» (Rex Hungariae), αλλά λυπόταν που δεν ήταν δυνατό να τον εφοδιάσει με χρήματα [Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλα 270-271 (297-298), έγγραφο με ημερομηνία 17 Ιανουαρίου 1530 (ενετική χρονολόγηση 1529) και βλέπε Sanudo, lii, 498].

[←108]

Τα νέα είχαν έρθει από τη Λιουμπλιάνα στο Τσιβιντάλε τού Φριούλι στις 22 Φεβρουαρίου (1530), απ’ όπου διαβιβάστηκαν στη Βενετία από τον Γκρεγκόριο Πιτσαμάνο, τον επιστάτη (provveditore) στο Τσιβιντάλε, στις 24 τού μηνός. Ο Sanudo προφανώς έμαθε για τις επιδρομές την 1^η Μαρτίου [Diarii, LIIΙ, 6-7 και πρβλ. στο ίδιο, στήλες 73-74].

[←109]

Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλο 2 (24), το κείμενο προταθείσας επιστολής προς τον Λοντοβίκο Γκρίττι, με ημερομηνία 8 Μαρτίου (1530):

«…Λάβαμε με το παράρτημά σας την εντολή που έχετε αποκτήσει για πεντακόσια καντάρια νιτρικού καλίου, πέρα από τα άλλα πεντακόσια, για τα οποία παρακαλέσαμε για πρώτη φορά με τη μεσολάβησή σας, τα οποία, όπως γράφετε, ο γαληνότατος Μεγάλος Άρχοντας έχει συναινέσει να δώσει, για το οποίο να δώσετε άπειρες ευχαριστίες στον υπέροχο Ιμπραήμ [πασά] για ένα τόσο ισχυρό, όπως γνωρίζουμε, δώρο, ενώ εσείς, για το έργο που έχετε προσφέρει σε αυτό, μπορείτε να είστε βέβαιος ότι είμαστε απολύτως ικανοποιημένοι και επαινούμε πολύ τη φροντίδα και επιμέλειά σας. …»

(…Habbiamo recevuto a vostre annexo il commandamento havete ottenuto delli cantara cinquecento de salnitrii oltra li altri cinquecento perinanci per il mezzo vostro impetrati, quali ne scrivete il serenissimo Gran Signor haverne concesso in dono, per il che harete immense gratie al magnifico Ibbraym, da chi potissimum cognoscemo tal dono, et voi dell’opera che in ciò havete prestata, potrete esser certo che ne chiamamo satisfattissimi et molto commendamo il studio et diligentia vostra. …).

Όμως η επιστολή δεν στάλθηκε ποτέ στον Λοντοβίκο, με το αποτέλεσμα τής ψηφοφορίας στη Γερουσία να είναι υπέρ (de parte) 85, κατά (de non) 85, λευκά (non synceri) 10.

[←110]

Sanudo, Diarii, liii, 8: «… et la fede de Christiani era scrita in neve, quela del Signor in marmoro, et bisogna sia uno solo monarca al mondo, o l’ imperador o il suo Signor».

[←111]

Πρβλ. Sanudo, Diarii, liii, 12, 13, 31, 40 και εξής. Ο Κάρολος Ε΄ είχε παντρευτεί την Ισαβέλλα τής Πορτογαλίας (πέθανε το 1539) στις 11 Μαρτίου 1526 και ο Κάρολος τής Σαβοΐας είχε παντρευτεί την αδελφή της Βεατρίκη (πέθανε το 1538) πέντε χρόνια νωρίτερα, στις 26 Μαρτίου 1521.

[←112]

Από την ενετική αντιπροσωπεία που είχε συμμετάσχει στην αυτοκρατορική στέψη τού Καρόλου Ε΄, οι Μάρκο Ντάντολο και Γκάσπαρο Κονταρίνι, όπου ο δεύτερος ήταν ο «ρήτορας» τής Δημοκρατίας στην παπική κούρτη για περίπου εικοσιένα μήνες, επέστρεψαν στη Βενετία στις 3 Μαρτίου 1530 [Sanudo, Diarii, liii, 9]. Οι Αλβίζε (ή Λοντοβίκο) Γκραντενίγκο, Αλβίζε Μοτσενίγκο και Λορέντσο Μπράγκαντιν πρέπει να επέστρεψαν περίπου τις ίδιες ημέρες. Ο Αντόνιο Σουριάν, προσφάτως εκλεγμένος πρεσβευτής στον πάπα και ο Νικκολό Τιέπολο, προσφάτως εκλεγμένος πρεσβευτής στον αυτοκράτορα, βρίσκονταν ακόμη στη Μπολώνια και θα παρέμεναν εκεί για κάποιο διάστημα [πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 53, φύλλα 267-270 (294-297) και Sanudo, LII, ιδιαίτερα στήλες 396, 399, 450, 481, 495, 543 και LIII, 8-10, 16-17, και αλλού]. Ο Γκαμπριέλε Βενιέρ βρισκόταν επίσης στη Μπολώνια, ως Ενετός απεσταλμένος στον Φραντσέσκο Μαρία, δούκα τού Μιλάνου.

[←113]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλα 2-3 (24-25), απόφαση τής Ενετικής Γερουσίας με ημερομηνία 9 Μαρτίου 1530,

«…δεδομένου ότι είναι δικό μας το βασίλειο τής Κύπρου ήδη εδώ και 60 χρόνια, έχοντας περιέλθει στη Σινιορία μας με τον θάνατο τού βασιλιά Ιάκωβου, που το κατείχε πριν, έχοντας αναλάβει το βασίλειο από τον Άρχοντα Σουλτάνο [της Αιγύπτου], που εκείνη την εποχή κυριαρχούσε στη Συρία, έναντι ετήσιο ενοίκιου 8.000 χρυσών ενετικών δουκάτων, το οποίο κατέβαλλε αυτός ο βασιλιάς…»

(… imperochè essendo esso regno nostro de Cypro già anni LX in circa, pervenuto nella Signoria nostra per la morte del re Zaccho, che prima el possedeva, introdutto in quello dal q. Signor Soldan, che a quel tempo dominava la Soria, con uno annuo censo della valuta de ducati VIII m. d’ oro venetiani, che esso re li contribuiva…).

Πρβλ. στο ίδιο, φύλλα 7-8 (29-30) και Sanudo, Diarii, liii, 14, 15, 17, 20, 48-49.

[←114]

Sanudo, Diarii, lii, 399, 571 και πρβλ. πιο πάνω, σημείωση 92.

[←115]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλα 3-4 (25-26), 17 (39), αποστολή τού Τομμάζο Μοτσενίγκο, «απεσταλμένου μας διορισμένου στον γαληνότατο Άρχοντα Τούρκο» (orator noster designatus ad serenissimum dominum Turcum) και βλέπε επίσης για το θέμα αυτόΣτο ίδιο, φύλλα 18 και εξής (40 και εξής). Tο έγγραφο τής αποστολής τού Φραντσέσκο Μπερνάρντο, «διορισμένου βαΐλου στην Κωνσταντινούπολη» (baylus designatus Constantinopoli), έχει επίσης ημερομηνία 11 Μαρτίου [στο ίδιο, φύλλα 4-6 (26-28)]. Έχοντας πληροφορηθεί ότι θα γινόταν περιτομή σε τρεις από τούς γιους τού σουλτάνου Σουλεϊμάν, η Γερουσία ψήφισε στις 20 Απριλίου (1530) να δοθούν στα αγόρια δώρα από χρυσό και μετάξι αξίας 2.000 δουκάτων [στο ίδιο, Reg. 54, φύλλο 18 (40)]. Τώρα έφτανε στη Βενετία Tούρκος απεσταλμένος, που ενημέρωνε τη Σινιορία ότι ο Σουλεϊμάν θα γιόρταζε την περιτομή τεσσάρων γιων του και η Γερουσία, αντιλαμβανόμενη τη σημασία που απέδιδε ο σουλτάνος στο γεγονός, ψήφιζε να σταλούν στην Ισταμπούλ δώρα σε ενδύματα από χρυσό, μετάξι και μαλλί αξίας 5.000 δουκάτων [φύλλο 24 (46), απόφαση τής Γερουσίας με ημερομηνία 6 Ιουνίου 1530]. Οι τέσσερις γιοι ήσαν οι Μουσταφά, Μεχμέτ, Σελήμ και Βαγιαζήτ [Sanudo, Diarii, liii, 250, 255, 270-77]. Ο Μοτσενίγκο, που δεν είχε φύγει ακόμη από τη Βενετία, πήρε εντολή να περιμένει για τα δώρα, «για να αναλάβει ο ίδιος το καθήκον των συγχαρητηρίων και τής παρουσίασης των δώρων» (per far l’ officio della presentatione et congratulatione in nome nostro) [Reg. 54, φύλλο 24 (46)]. Ο Μοτσενίγκο και ο νέος βαΐλος Μπερνάρντο έτυχαν καλής υποδοχής στην Πύλη [φύλλο 28 (50)]. Πρβλ. Sanudo, LIII, 25, 141, 257, 277, 347.

[←116]

Πρβλ. Sanudo, liii, 15-16, που λέει ότι ο Κονταρίνι βρισκόταν τρεις ώρες στο βήμα [στη Sala dei Pregadi] (et stete tre hore in reuga). Yπάρχει μεταγενέστερη περίληψη τής «αναφοράς» τού Κονταρίνι στον Εugenio Alberi (επιμ.), Relazioni degli Ambasciatori veneti al Senato, σειρά II, τομ. IΙΙ (Φλωρεντία, 1846), σελ. 259-74. Το κείμενο τού Alberi προέρχεται από χειρόγραφο τού 17^ου αιώνα, που βρισκόταν κάποτε στην κατοχή τού κόμη Λεονάρντο Μανίν. Αφού αναφέρεται στον Παύλο Γ’ Φαρνέζε [στο ίδιο, σελ. 260], το κείμενο αυτό πρέπει να χρονολογείται σε περίοδο περισσότερων από τέσσερα χρόνια μετά την ομιλία τού Κονταρίνι στη Γερουσία. Ο Κονταρίνι χρειάστηκε τρεις ώρες για να διαβάσει το κείμενό του (ή τουλάχιστον βρισκόταν στο βήμα για τρεις ώρες), όχι επτά όπως αναφέρουν λανθασμένα οι Alberi, ό. π., σελ. 258 και Francesca Bon, Le Relazioni a stampa di ambasciatori veneti, Πάδουα, 1939, σελ. 95. Eν πάση περιπτώσει δεν χρειάζονται τρεις ώρες για να διαβαστεί η «Αναφορά» (Relatione) που δημοσίευσε ο Alberi και προφανώς δεν έχουμε την εκδοχή τού κειμένου που παρουσίασε ο Κονταρίνι στη Γερουσία.

[←117]

Alberi, ό. π., σελ. 269.

[←118]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλο 8 (30), επιστολή με ημερομηνία 11 Μαρτίου 1530.

[←119]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλα 17-18 (39-40), έγγραφο με ημερομηνία 11 Απριλίου 1530, όπου το αποτέλεσμα τής ψηφοφορίας ήταν υπέρ (de parte) 95, κατά (de non) 8, λευκά (non synceri) 7. Ο πάπας ήταν αντίθετος στο ενετικό αίτημα για φόρους δεκάτης [Sanudo, Diarii, liii, 136]. Η κατοχή τής Μάλτας από τούς Ιωαννίτες αναμφίβολα θα μείωνε τις δραστηριότητες των μουσουλμάνων κουρσάρων στη δυτική Μεσόγειο [στο ίδιο, στήλες 165-66].

[←120]

Sanudo, Diarii, liii, 134 και πρβλ. στο ίδιο, στήλες 21, 141-42, 157-58, 173, 213-14. Acta Tomiciana, XII (1906), αριθ. 175, 183, σελ. 162 και εξής.

[←121]

Acta Tomiciana, XII (1906), αριθ. 40, σελ. 44-51, monitorium Romanum contra Joannem Laski, archiepiscopum Gnesnensem, propter Turcos in Christianas provincias adductos (δημοσιοποιημένο από τον Πιέτρο ντε Ακκόλτι, καρδινάλιο επίσκοπο τής Σαμπίνα, στη Μπολώνια στις 6 Φεβρουαρίου 1530 και σημειώστε στο ίδιο, xii, αριθ. 63, 65, 102, 104-5, σελ. 74 και εξής.

[←122]

Acta Tomiciana, xii, αριθ. 105, σελ. 108, από επιστολή τού Πέτερ Τομίτσκι προς τον Ιωάννη Νταντίσκους, τον Πολωνό πρεσβευτή στον Κάρολο Ε΄, γραμμένη στην Κρακοβία στις 25 Απριλίου 1530 και βλέπε στο ίδιο, xii, αριθ. 104, σελ. 106, επιστολή τού Σίγκισμουντ Α’ προς τον καρδινάλιο Λορέντσο Πούτσι, επίσης με ημερομηνία 25 Απριλίου. Για την πρεσβεία τού Σίγκισμουντ σε προσπάθεια να επιτευχθεί κάποιο είδος συμφωνίας μεταξύ Ζαπόλυα και Φερδινάνδου, σημειώστε στο ίδιο, αριθ. 90-91, 115, 140, 143, 148, 166, 184, 203 και αλλού. Παρά τις συνήθεις φήμες οι Πολωνοί δεν ανέμεναν τουρκική είσοδο στην Ουγγαρία (ή την Αυστρία) «με συλλογή τεράστιου στρατού» (coacto ingenti exercitu) κατά τη διάρκεια τού έτους 1530 [αριθ. 52, σελ. 59-60 και πρβλ. αριθ. 55-56, 73, 84, 196]. Όμως στις 24 Ιουνίου (1530) ο Ιωάννης Βιτσβιένσκι, ο φρούραρχος τού Πλοκ (Plocensis, βορειοδυτικά τής Βαρσοβίας), έγραφε στον Άλμπρεχτ, δούκα τής Πρωσσίας και μαργράβο τού Βρανδεμβούργου, ότι «ήδη η Ουγγαρία είναι τόσο γεμάτη με Τούρκους, που δεν είναι πια ξένοι, αλλά ντόπιοι …» (… iam Hungaria ita repletur Turcis, non iam hospitibus, verum incolis) [αριθ. 182].

[←123]

Sanudo, Diarii, liii, 302, από επιστολές τού Σουριάν προς τη Σινιορία, γραμμένες στη Ρώμη στις 26-27 Ιουνίου 1530.

[←124]

Acta Tomiciana, xii, αριθ. 186, σελ. 172, σημείωμα γραμμένο στη Ρώμη στις 27 Ιουνίου 1530. Mετά την πολιορκία τής Βιέννης οι Αυστριακοί δεν χρειάζονταν αντι-τουρκικές νουθεσίες, αλλά πίστευαν ότι τις χρειάζονταν οι Πολωνοί [στο ίδιο, xii, αριθ. 213, ιδιαίτερα σελ. 195-96].

[←125]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλο 20 (42), επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας προς τον Πιέτρο Ζεν με ημερομηνία 29 Απριλίου 1530 και επαναχρονολογημένη 21 Απριλίου:

«…O αυτοκράτορας στις 19 τού τρέχοντος μηνός αναχώρησε από τη Μάντουα για τη Γερμανία και ακολούθησε τη διαδρομή μέσω Τρέντο, έχοντας παραμείνει η μεγαλειότητά του σε αυτή την πόλη τής Μάντουα περισσότερο απ’ όσο θα μπoρούσε να υποθέσει κανείς, όπως λένε για κάποιες υποθέσεις του και επίσης για να συνάψει (όπως έκανε) γάμο ανάμεσα στον κύριο μαρκήσιο τής Μάντουα και μια από τις κόρες τού γαληνότατου βασιλιά Φεντερίκο τής Νάπολης [την ινφάντη Τζούλια τής Αραγωνίας, αλλά ο γάμος δεν έγινε και ο Φεντερίκο παντρεύτηκε το επόμενο έτος τη Μαργαρίτα Παλαιολογίνα, κληρονόμο τού Μονφερράτ], στον οποίο κύριο η μεγαλειότητά του έδωσε επίσης τον τίτλο τού δούκα. … Ο ποντίφηκας επέστρεψε στη Ρώμη και ο στρατός του, μαζί με τον αυτοκρατορικό, βρίσκονται ακόμη στην πολιορκία τής Φλωρεντίας με μικρές ελπίδες επιτυχίας, γιατί, όπως λένε, για να την αποκτήσουν, πρέπει να επιμείνουν στην πολιορκία πιο σταθερά από τούς υπερασπιστές…»

(… la persona del imperator alii XIX del instante partì da Mantoa per Allemagna, et farà la via de Trento, havendo Sua Maestà dimorato in essa città di Mantoa più di quello cadauno pensava per assettar, per quanto dicono, alcune cose sue et etiam per concluder (come ‘l ha fatto) nozze tra il signor marchese di Mantoa et una delle figliole che fu del serenissimo re Federico da Napoli, al qual signor essa Maestà ha etiam dato titolo de duca…. Il pontifice è ritornato a Roma, et l’ exercito suo insieme con il cesareo si ritrovano pur anchora alla obsidione di Fiorenza con pocca speranza, per quanto si dice, di ottenerla, perseverando quelli de dentro più constanti che mai nella defensione…).

Πρβλ. στο ίδιο, φύλλο 28 (50) και Sanudo, Diarii, liii, 175. Για την παραμονή τού Καρόλου Ε΄ στη Μάντουα βλέπε στο ίδιο, στήλες 107-11, 130, 154 και εξής, 207 και εξής και αλλού και για την απροθυμία τού Φεντερίκο να παντρευτεί την Τζούλια τής Αραγωνίας, που ζούσε στη Φερράρα,Στο ίδιο, liv, 430. Ο Κάρολος βρισκόταν στη Μάντουα από τις 25 Μαρτίου μέχρι τις 19 Απριλίου 1530 [Romano, Cronaca del soggiorno di Carlo V in Italia, σελ. 239-82]. Ο Φεντερίκο έγινε δούκας στις 8 Απριλίου.

[←126]

Sanudo, Diarii, liii, 275-76 και πρβλ. στο ίδιο, στήλες 305, 368, 372 και εξής, 393, 402.

[←127]

Sanudo, Diarii, liii, 304-5, 367.

[←128]

Στο ίδιο, liii, 388 και εξής.

[←129]

Πρβλ. Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλο 32 (54), επιστολή με ημερομηνία 18 Αυγούστου 1530 και στις 6 Σεπτεμβρίου ο δόγης και η Γερουσία έγραφαν στον βαΐλο ότι η κυβέρνηση τής Φλωρεντίας είχε ήδη «μεταρρυθμιστεί», «και σε αυτή (την κυβέρνηση) έχουν εκλεγεί δώδεκα τής παράταξης των Μεδίκων» (et a quello (governo) eletti XII de fattion de Medici) [στο ίδιο, φύλλο 37 (59)]. Βλέπε επίσης Sanudo, Diarii, liii, 460-61:

«…H ουσία είναι ότι η διακυβέρνηση πρέπει να καθιερωθεί για τον αυτοκράτορα. Οι φυλακισμένοι και οι φυγάδες να ελευθερωθούν και να επιστρέψουν. Αν παραδώσουν τούς ομήρους και πληρώσουν 80.000 δουκάτα, αν συγχωρήσουν όλες τις ζημιές…».

(... La sustanzia è che il governo se habbia a stabilire per lo imperatore; li pregioni et forausciti se liberano et restituiscono; se diano li obstagi, et pagino 80 mile ducati; se perdoni a tutte le injurie…)

O Φιλμπέρ ντε Σαλόν, ηγεμόνας τής Οράγγης, σκοτώθηκε επίσης στη σύγκρουση, για το οποίο σημειώστε στο ίδιο, liii, 418, 419-20, 429-32 και εξής, 464, 466, 476-77, 480, 498, 508.

Για την ήττα των φλωρεντινών δυνάμεων υπό τον Φλωρεντινό επίτροπο Φραντσέσκο Φερρούτσιο και τον Τζιαν Πάολο ντα Τσέρι, βλέπε τη λεπτομερή επιστολή τού Πάολο Τζιόβιο προς τον Μάρκο Κονταρίνι, γραμμένη στη Ρώμη στις 9 Αυγούστου (1530), στο Sanudo, liii, 462-67 και πρβλ. στήλες 480-81, 483-84, 487 και εξής. Στις 13 Σεπτεμβρίου ο Μαλατέστα Μπαλιόνι αποσύρθηκε από τη Φλωρεντία, σύμφωνα με την επιστολή τού Ενετού απεσταλμένου Κάρλο Καπέλλο, και ο Λοντοβίκο ντα Λοντρόνε εισήλθε στην πόλη με χίλιους Λαντσκνέχτε [στο ίδιο, liii, 552, 553-54]. Η Μεδίκεια παράταξη ανέλαβε τη διακυβέρνηση [στο ίδιο, liv, 45] και οι αντίπαλοι τού Κλήμεντος Ζ΄ άρχισαν να πληρώνουν το τίμημα τής εχθρότητάς τους [στο ίδιο, liii, 63]. Για μακροσκελείς καταλόγους εκείνων που εξορίστηκαν από τη Φλωρεντία, βλέπε στο ίδιο, liv, 157-61 και σημειώστε Pastor, Gesch. d. Päpste, iv–2 (ανατυπ. 1956), 391-93.

[←130]

Sanudo, Diarii, liii, 443-59 και πρβλ. στο ίδιο, στήλη 530 και Acta Tomiciana, XII (1906), αριθ. 181, σελ. 169.

[←131]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλο 36 (58), επιστολή με ημερομηνία 6 Σεπτεμβρίου 1530, «προς τον βαΐλο μας στην Κωνσταντινούπολη» (bayio nostro Constantinopoli). Αν ήταν απαραίτητο, η αναχώρηση των γαλερών από τη Βηρυτό και την Αλεξάνδρεια για το ταξίδι τής επιστροφής μπορούσε να αναβληθεί για είκοσι μέρες (μέχρι τις 14 Νοεμβρίου), αν αυτό τούς βοηθούσε να φορτώσουν πληρέστερα φορτία [στο ίδιο, φύλλα 37-38 (59-60)]. Tο ζήτημα είχε εξεταστεί στη Γερουσία στις 18 Αυγούστου [Sanudo, Diarii, liii, 470 και βλέπε στο ίδιο, στήλες 530-31], όπου είχε ειπωθεί ότι μπαχαρικά, μετάξι και ζάχαρη αξίας 600.000 δουκάτων θα στέλνονταν στην Ισταμπούλ, «όπου εκείνοι που θέλουν να τα έχουν, θα τα έχουν από εδώ» (dove chi vorà haverle, le haverà de qui) ! Για την ανησυχία των Ενετών για την προτεινόμενη θέσπιση προσωρινού μονοπώλιου στην Ισταμπούλ για την πώληση μπαχαρικών, μεταξιού και ζάχαρης, σημειώστε επίσης στο ίδιο, liii, 536 και LIV, 133 και για τις δυσκολίες τους στην Αλεξάνδρεια στο ίδιο, στήλες 184-85, 214, 295.

Η «μούδα» που αναφέρεται στο κείμενο ήταν η περίοδος που θέσπιζε ο ενετικός νόμος για φόρτωση φορτίων σε λιμάνια τής Ανατολικής Μεσογείου (δηλαδή το διάστημα Μαρτίου-Απριλίου και Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου, αλλά υποκείμενο σε αλλαγές λόγω καιρού, πολέμου ή άλλων ασυνήθιστων συνθηκών). Ο όρος εφαρμόστηκε επίσης στον στόλο ή νηοπομπή εμπορικών γαλερών, που συνήθως αλλά όχι πάντοτε ταξίδευαν μαζί. Για τη μούδα και τον «ρυθμό εμπορίου και κύκλου εργασιών στη Βενετία» βλέπε Frederic C. Lane, Venice and History, Βαλτιμόρη, 1966, ιδιαίτερα σελ. 112-17, 128-41, 195 και εξής.

Μια τουρκική εισβολή στην περιοχή τής Κλίσσα (Κλις) στη δυτική πλαγιά τού όρους Μόσορ, πέντε μίλια βορειοανατολικά τού κατεχόμενου από τούς Ενετούς Σπαλάτο (Σπλιτ), κοντά στα αρχαία Σάλωνα (Σόλιν), ήταν επίσης ανησυχητική, «υπόθεση επικίνδυνη, που θα μπορούσε να οδηγήσει σε κάποια ενόχληση σε αυτούς τούς τόπους μας» (cosa pericolosa di far seguir qualche incomodo a questi luogi nostri) [στο ίδιο, liii, 478 και πρβλ. στήλες 527, 534].

Η επίμονη φήμη ότι οι Τούρκοι ετοίμαζαν κι άλλη μεγάλη εκστρατεία εναντίον τού Φερδινάνδου ήταν λιγότερο ανησυχητική, τουλάχιστον για τούς Ενετούς [στο ίδιο, liii, 424-25, 483]. Υπήρχε αναφορά ότι οι Τούρκοι είχαν ήδη καθελκύσει είκοσι μη εξοπλισμένες γαλέρες και σχεδίαζαν «να εξοπλίσουν 100 γαλέρες και να φτιάξουν μεγάλο στρατό ξηράς» (armar 100 galie et far grosso exercito per terra) [στο ίδιο, liv, 43], ενώ οι Ελεύθερες Πόλεις (Terre Franche) στη Γερμανία ήσαν διατεθειμένες να βοηθήσουν τον Κάρολο Ε΄ εναντίον των Τούρκων με 40.000 πεζικό και 8.000 ιππικό [στο ίδιο, στήλη 90 και πρβλ. στήλες 109, 239, 242].

[←132]

Πρβλ. Sanudo, Diarii, liv, 155: «…ο Ιμπραήμ έδωσε εντολές στη Συρία και την Αλεξάνδρεια, ότι οι έμποροί μας θα μπορούσαν να συνάψουν συμφωνίες αυτή τη φορά…» (… Imbraim ordinò comandamenti in la Soria et in Alexandria che nostri merchadanti potesseno contratar per questa volta…).

[←133]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλα 53-54 (75-76), έγγραφο με ημερομηνία 7 Ιανουαρίου 1531 (ενετική χρονολόγηση 1530), «προς τον βαΐλο μας στην Κωνσταντινούπολη» (baylo nostro Constantinopoli). O πρόξενος στην Αλεξάνδρεια και ο διοικητής των γαλερών είχαν γράψει

«ότι μάς ανησυχεί και μάς δυσαρεστεί πολύ η μεγάλη συμφορά και καταστροφή των εμπόρων μας, που παθαίνουν ζημιές και βασανίζονται, που δεν τούς δίνεται άδεια να φορτώσουν τις γαλέρες κατά τον χρόνο τής περιόδου φόρτωσης και στη συνέχεια δεν τούς επιτρέπεται να αναχωρήσουν, όταν αναγκάζονται να φορτώνουν μετά την περίοδο φόρτωσης, και παρακρατούνται τα πλοία, πράγμα που είναι σίγουρα πολύ ενοχλητικό και (όπως νομίζουμε) ξένο με το πνεύμα αυτού τού γαληνότατου Άρχοντα …[ο βαΐλος λοιπόν έπαιρνε εντολή να προσπαθήσει να εξασφαλίσει] εντολές σε καλή και αποτελεσματική μορφή, ότι οι γαλέρες και τα πλοία μας θα απελευθερωθούν και θα τούς επιτραπεί να αναχωρήσουν ελεύθερα, χωρίς να υποστούν οποιαδήποτε ζημιά…»

(che ne hano afferito summa displicentia per la iattura et ruina grande delli mercadanti nostri, quali sono così dannizati et tortizati, non essendo stà prima concesso il cargar le galee in tempo della muda, et poi non permesse partir, volendo constringerle ad cargar dappoi la muda, et retenuto le nave, che è certo molto inconveniente et (come non dubbitamo) alieno dalla mente di quel serenissimo Signor…. commandamenti in bona et eflicace forma che le galee et navilii nostri siano liberati et permessi liberamente partir, non li fiacendo nocumento alcuno…).

Πρβλ. επίσης, στο ίδιο, φύλλα 62-63 (84-85).

Ο Φραντσέσκο Μπερνάρντο παραιτιόταν τώρα από τη θέση τού βαΐλου στην Ισταμπούλ. Εκλέχτηκε ο Πιέρο (ή Πιέτρο) Ζεν, αλλά αρνήθηκε τη θέση, επειδή ήταν μέλος τού Συμβουλίου των Δέκα (Consiglio dei Dieci) [στο ίδιο, φύλλο 60 (82)]. Αναγκάστηκε όμως να δεχτεί την εκλογή και να ετοιμαστεί για το ταξίδι στην Ισταμπούλ [φύλλα 61-63 (83-85), 67 (90)]. Το έγγραφο τής αποστολής του (βλέπε την επόμενη σημείωση) έχει ημερομηνία 22 Μαΐου 1531 [στο ίδιο, φύλλα 74-76 (97-99)]. Έπρεπε να πάρει για τον σουλτάνο Σουλεϊμάν, μεταξύ άλλων δώρων, «έναν σπάνιο και έξοχο μονόκερω» (alicorno, cosa di … rarità et excellentia) και να κάνει το καλύτερο δυνατό για να προστατεύσει τα ενετικά συμφέροντα στο εμπόριο μπαχαρικών, καθώς «η καθοδήγηση τής Αιγύπτου και τής Συρίας από την Κωνσταντινούπολη» (il condur da l’ Egypto et Soria a Constantinopoli) έμοιαζε με δυσοίωνο δακτύλιο.

Οι Τούρκοι ήθελαν αναμφίβολα κάποια από τα μπαχαρικά για χρήση από τούς δικούς τους υπηκόους και ήταν απίθανο να τα πετάξουν στη δυτική αγορά. Αλλά ποιος ήταν βέβαιος; Ο Σουλεϊμάν ήταν ευχαριστημένος παίρνοντας το «alicorno» [δηλαδή ένα μονόκερω]. Όπως όλοι οι Ενετοί πρεσβευτές που στέλνονταν στους σουλτάνους, ο Ζεν είχε ζητήματα τα οποία έπρεπε να εξηγήσει και άλλα για τα οποία είχε εντολή να διαμαρτυρηθεί [στο ίδιο, Reg. 54, φύλλα 95 και εξής (118 και εξής)]. Στις 8 Δεκεμβρίου 1531 ο πρώην βαΐλος Φραντσέσκο Μπερνάρντο επέστρεψε στη Βενετία, αναφέροντας ότι όλα ήσαν καλά στην Ισταμπούλ [φύλλα 100-101 (123-124)]. Η Βενετία φοβόταν τότε, αρκετά δικαιολογημένα, να μην αναφερθεί στη σταυροφορική προπαγάνδα στην οποία επιδίδονταν ο Κλήμης Ζ΄ και ο Φερδινάνδος, ο βασιλιάς των Ρωμαίων.

[←134]

Sen. Secreta, Reg. 54, φύλλο 72 (95), επιστολή τού δόγη και τής Γερουσίας με ημερομηνία 6 Μαΐου 1531, «προς τον βαΐλο μας στην Κωνσταντινούπολη» (baylo nostro Constantinopoli). Κατά την ημερομηνία αυτή ο Μπερνάρντο βρισκόταν ακόμη στην Ισταμπούλ. Tο έγγραφο τής αποστολής τού διαδόχου του, τού Πιέτρο Ζεν, έχει ημερομηνία 22 Mαΐου [στο ίδιο, φύλλα 74 και εξής (97 και εξής) και πρβλ. Sanudo, Diarii, liv, 440-41]. O Ζεν είχε επιστρέψει στη Βενετία τον Οκτώβριο τού 1530 [Sanudo, liv, 14-15, 33, 78, 91, 93. Πρβλ. στο ίδιο, liv, 320, 331, 333 για το ερώτημα τού ποιος θα διαδεχόταν τον Μπερνάρντο]. Στις 11 Μαρτίου ο Ζεν επανεκλέχτηκε ως βαΐλος αυτή τη φορά, όχι υποβαΐλος [στήλη 334]. Στις 12 τού μηνός είπε ότι θα επέστρεφε στην Ισταμπούλ ως πρεσβευτής και υποβαΐλος, αλλά όχι ως βαΐλος [στήλες 334-35 και πρβλ. την προηγούμενη σημείωση]. Στις 13 εκλέχτηκε πρεσβευτής και βαΐλος (ή υποβαΐλος) και όταν τον επισκέφτηκε ο δόγης, είπε ότι ήταν πρόθυμος να πάει [στήλη 340 και πρβλ. στήλες 341, 373, 406, 467]. Ο Ζεν επιδιδόταν στη συνηθσμένη καθυστέρηση αναχώρησης, μέχρις ότου στις 16 Ιουνίου (1531) το Συμβούλιο των Δέκα δήλωσε

«ότι ο κύριος Πιέτρο Ζεν, εκλεγμένος απεσταλμένος και υποβαΐλος μας στην Κωνσταντινούπολη, πρέπει να ανέβει σε γαλέρα και να αναχωρήσει επί ποινή 1.000 δουκάτων…»

(che sier Piero Zen eleto orator e vicebaylo a Constantinopoli debbi montar in galia et partirse soto pena di ducati 1000…)

[στήλη 474]. Ακόμη κι έτσι τον καθυστέρησε ασθένεια και τελικά απέπλευσε στα τέλη Ιουλίου [στήλες 480, 508, 512].

Κάποιος Τζιοβάννι Ντομένικο Μοντόνεο, κατασκευαστής χαρτών, τον οποίο είχε γνωρίσει ο Ζεν στην Ισταμπούλ, έφτιαξε ένα παγκόσμιο χάρτη (mappa mundi) από ύφασμα στην Οικία Ζεν (Ca Zen) στη Βενετία. Ο χάρτης μεταφέρθηκε στο ανάκτορο των δόγηδων τον Μάιο τού 1531 και τον Ιούνιο δόθηκε στον Μοντόνεο σύνταξη πέντε δουκάτων τον μήνα, που θα καταβαλλόταν από τα έσοδα τού Βιτσέντσα, «για να μην πάει στην Κωνσταντινούπολη, όπως ήθελε» [Sanudo, liv, 425, 479]. Οι χάρτες και τα υφάσματα είχαν γίνει σημαντικά.

[←135]

Sanudo, Diarii, liv, 301-2:

«Εδώ [στις Βρυξέλλες], από διάφορες οδούς, έχει γίνει γνωστός ο πολύ μεγάλος εξοπλισμός που ετοιμάζει ο Τούρκος, από στεριά και θάλασσα, για να βλάψει τούς χριστιανούς … στην Ουγγαρία και στην Πολωνία, … και στη Γένουα μέσω Χίου και στη Σικελία, και με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα μέρη, εκτός από τη Βενετία. … Εδώ υπάρχουν νέα ότι η χριστιανικότατη μεγαλειότητά του εξοπλίζει 20 γαλέρες στη Μασσαλία, για να υπερασπιστεί αυτή την ακτή από τις εισβολές τού κουρσάρου Μπαρμπαρόσσα…»

(Qui per diverse vie se intende il grandissimo apparato che fa il Turco et per mar et per terra a danno di Christiani … per via di Ungaria et di Pollonia, … et di Genova per via di Syo et di Cicilia, et similmente per da tutte parte salvo che di Venetia. … Qui ci è nova che la Maestà dil re Christianissimo fa armar 20 galere in Marsilia per diffender quella riviera dalle incursione dil Barbarosa corsale…).

Ο αποστολικός πρωτονοτάριος Ουμπέρτο ντι Γκαμπάρα έγραφε στον Κλήμεντα Ζ΄ από τις Βρυξέλλες για την πρόσληψη στρατού από τον σουλτάνο και για την ετοιμασία στόλου, πράγμα που οδήγησε τον Κλήμεντα να παρατηρήσει στον Ενετό πρεσβευτή στην κούρτη, στον Αντόνιο Σουριάν, ότι «είναι καλό που αυτή η Σινιορία (της Βενετίας) φτιάχνει μεγάλη αρμάδα» (è bon quella Signoria fazi armada grossa) [Sanudo, liv, 308]. Οι Τούρκοι ήσαν οι τελευταίοι άνθρωποι στον κόσμο εναντίον των οποίων θα ήθελε η Σινιορία να χρησιμοποιήσει τη «μεγάλη αρμάδα της» (armada grossa). Oι προετοιμασίες τής Τουρκίας, προκαλούσαν «μεγάλο φόβο» στη Ρώμη, όπου φοβούνταν ακόμη και εισβολή στην Ιταλία [στο ίδιο, στήλη 330]. Παραλείπω διάφορες αναφορές στον Sanudo για τα υποτιθέμενα σχέδια των Τούρκων για εισβολή στην Ουγγαρία και στην Αυστρία, αλλά επισημαίνω ότι ο Λοντοβίκο Γκρίττι έστειλε τελικά μήνυμα στα δυτικά, «ότι ο Άρχοντας Τούρκος δεν θα φτιάξει στρατό αυτή τη χρονιά» (ch’ el Signor Turco non farà exercito questo anno) και ο Φραντσέσκο Μπερνάρντο έστειλε παρόμοια διαβεβαίωση από την Ισταμπούλ [στήλη 348]. Είχε υπάρξει πολύ κακό για το τίποτε, αλλά η αποτυχία των Ενετών (που γνώριζαν περισσότερα για τούς Τούρκους από οποιαδήποτε άλλη δυτική δύναμη) να εκδώσουν προειδοποίηση, καθώς οι Τούρκοι προσλάμβαναν στρατεύματα και ετοίμαζαν τις γαλέρες τους, παραμένει εξίσου ενδιαφέρουσα και σημαντική. Αναφορές μάλιστα ότι ερχόταν μεγάλη τουρκική εκστρατεία, επέμεναν ακόμη [στήλες 354-55, 359, 361, με περαιτέρω αναφορά στη σιωπή τής Βενετίας] «για αυτόν τον πολεμικό μηχανισμό τού Τούρκου» (sopra questo apparato di guerra del Turco). Αν δεν ήταν προς όφελός τους, οι Ενετοί ήσαν συνήθως επιφυλακτικοί για τούς Τούρκους [στήλη 575].